Osmanlı Türkçesi - 2 (Eski Harflerin Latin Menşeli Alfabemizdeki Karşılıkları ve Yardımcı İşaretler)

 

Harfler seslerin işaretleri olduğu için her harf bir ses değerini karşılar. Bu değer bir sesin

ses yolunda kazandığı niteliktir. Demek ki bir alfabedeki her işaret ayrı nitelikteki bir

ses içindir. Osmanlı alfabesi de böyledir. Aşağıda yalnızca Türkçe’nin sesleri bakımından

değerlendirilmiş olarak her harfin bugünkü Latin asıllı alfabemizin hangi harfine karşılık

düştüğü gösterilecektir. Arapça’nın sesleri için kullanılan harflerin ses değerleri ile bunların

Türkçe’deki söyleniş değerleri ise sonraki ünitede işlenecektir.

ا . 1 elif:

a. Kelime başında e harfini karşılar. Hareke denilen yardımcı işaretler kullanıldığında

başta ı, i, o, ö, u, ü ünlüleri için de kullanılmıştır. Ancak bu durumda kendisi

harekelerin konuldukları yeri göstermek için kullanılmış bir dik çizgiden başka bir

şey değildir, demek ki bir ses değeri taşımaz.

b. Bir ünsüz ses işaretinden sonra hecenin kurucu ünlüsü yerindeki a sesinin karşılığıdır.

و vav ve ى ye önündeki özel durumu ünlüler incelenirken ele alınacaktır.

ب . 2 be = b

پ . 3 pe = p : Bu harf Türkçe ve Farsça’daki ortak sesin işaretidir. Arap alfabesine

sonradan eklenmiştir.

ت . 4 te = t

ث . 5 se : ‘Peltek se’ diye anılan bu ses yalnız Arapça kelimelerde bulunur.

6 cim = c

چ . 7 çim = ç

ح . 8 ha : Yalnız Arapça kelimelerde bulunur.

خ . 9 hı : Türkçe kelimelerde, bugünkü konuşma dilimizde bulunmayan, ancak Anadolu

ağızlarında duyulan bir sesin işareti olarak kullanılmıştır. Bu harf kalın sıradaki

kelimelerimizdeki tonsuz art damak ünsüzünün (bakmak’taki k’lar gibi)

süreklileşmesinden doğmuş bir sestir. Özel değer gösteren bir sesin işareti olarak

Arapça’da ve az sayıdaki Farsça kelimede de yer alır.

د . 10 dal = d

ذ . 11 zel : ‘Peltek ze’ diye adlandırılmıştır. Arapça’ya özgü bir sesin işaretidir. Bununla

birlikte XIV.-XV. yüzyıl metinlerinde kimi Farsça kelimelerde de geçer.

ر . 12 rı = r

ز . 13 ze = z

ژ . 14 je = j : Bugünkü Türk alfabesinde yer alan bu harf, Türkçe’nin kökten gelen bir

sesine karşılık değildir. Batı dillerinden alınma kelimelerdeki belli bir sesin işaretidir.

Bu ses Farsça’da da bulunduğundan Fars alfabesi yoluyla Osmanlı alfabesine

de girmiştir.

15 س sin = s

ش . 16 şın = ş

ص . 17 sad = s : Arapça’ya özgü bir sesin işaretidir. Türkçe’nin kalın sıradan kelimelerinde

س sin yerine kullanılmıştır.

ض . 18 dad : Arapça’ya özgü bir sestir; dolayısıyla yalnızca Arapça’dan alınma kelimelerde

geçer.

ط . 19 tı = t : Arapça’ya özgü bir sesin işaretidir. Birkaç Farsça kelimede de karşılaşılır.

Türkçe’nin kalın sıradan kelimelerinde ت te ve د dal yerine de kulanılmıştır. Daha

çok kelime başında görülen bu kullanım sesin tonlu ve tonsuz okunması konusunda

farklı değerlendirmelere yol açmıştır.

ظ . 20 zı = z : Arapça’ya özgü bir sesin işaretidir. Kalın sıradaki birkaç Türkçe kelimede ze yerine kullanılmıştır.

ع . 21 ayın: Arapça’ya özgü ünsüz bir sesin işaretidir, demek ki yalnız Arapça asıllı

kelimelerde karşılaşılır.

غ . 22 gayın = g, ğ : Türkçe’nin kalın sıradan kelimelerindeki tonlu art damak ünsüzünü

karşılar. Bugünkü alfabemizde, biri süreklileşen (yumuşayan) değerini karşılayan

iki ayrı işareti bulunmaktadır.

ف . 23 fe = f

ق . 24 kaf = k : Üç dilde ortak bir sesin işaretidir. Türkçe’nin kalın sıradan kelimelerindeki

tonsuz art damak sesine karşılıktır.

ك . 25 kef = k, g, ğ, n : Türkçe’nin tonlu ve tonsuz iki ön damak sesi ve tonlu olanının

süreklileşmiş değeriyle yine bir damak sesi olan ve genizsi özelliğiyle ayrılan bir

sesi karşılamaktadır. Farslar g’yi k’den ayırmak için bu harfi ‘keşide’ denilen çizgisini

ikileyerek yazmışlardır: گ گ . Bu iki çizgili biçime kimi ilk dönem Türkçe

metinlerinde de yer verilmiştir. Öte yandan Türkçe'nin genizsi n sesini ayırt

etmek için de, kimi metinlerde üstüne üç nokta ک ڭ konulmuş bir ayrı biçim

kullanılmıştır.

26 lam = l

م . 27 mim = m

ن . 28 nun = n

و . 29 vav = v : Bu harf Türkçe kelimelerde aynı zamanda dört ayrı ünlü sesimiz için

kullanılmıştır. Aşağıda ünlüler konusu işlenirken ele alınacaktır.

ه . 30 he = h

ى . 31 ye = y : Bu harf de Türkçe kelimelerde aynı zamanda iki ünlü ses için kullanılmıştır.

YARDIMCI İŞARETLER

Arap alfabesinde  harfler dışında, yardımcı işaretleri de vardır. Arapça’da özellikle Kur’an’da kullanılmış olan bu işaretlerin en önemlileri kısa ünlü işaretleridir. Hareke denilen bu işaretlere Türkçe metinlerde özellikle XVI. yüzyıl sonlarına kadar  yer verilmiştir:

ـَ . 1 üstün,

ـِ . 2 esre,

ـُ . 3 ötrü.

Üstün, Türkçe kelimelerde a, e ünlüleri için, esre ı, i ünlüleri için, ötrü ise o, ö, u, ü

ünlüleri için kulanılmıştır.

Üstünün bir de ‘iki üstün’ denileni vardır: ـً . Türkçe kelimelerde bu işaretin özellikle

kimi ilk dönem metinlerinde ayrılma durumu ekinin yazılışında kullanılmış olduğu görülür:

د ً ا (-dan/-den) gibi.

Diğer yardımcı işaretler ise şunlardır:

1 med

ـّ . 2 şedde,

ـْ . 3 cezm.

Med Arapça’da ünlü uzunluklarını göstermek için kullanılmış bir işarettir. Türkçe’de,

kelimede ön ses olan a için ا elif üzerine konulmuştur. Alfabeye katılan bu yeni işaret ‘medli

elif ’ diye anılır: . آ

Şedde Arapça’da kelime içinde yan yana gelen ve tek harf olarak yazılan bir ünsüz sesi

iki kez okutmak için kullanılmış bir işarettir. Türkçe, kelimelerin yazımında bu işaret kullanılmamış,

harf iki kez yazılmıştır: بللی belli gibi.

Cezm Arapça’da bir ünsüz sesin harekesiz okunduğunu, demek ki hecenin kapalı olduğunu

gösteren işarettir. Türkçe metinlerde de aynı amaçla, yani kapalı hecelerde heceyi

kapayan ünsüz ses işareti üzerine konmuştur.