Kechagina yosh yozuvchi, boshlovchi yozuvchi, deb yurgan qalamkashlarimiz endilikda nasrimizning yetakchi ijodkorlari bo‘lib qoldilar. Tog‘ay Murod ana shu ijodkor avlodning talantli vakilidir. Tog‘ay Murod adabiyotga tutab emas, yonib kirdi. Tog‘ay Murod qissalari sof milliy o‘zbek qissalari. Tog‘ay Murod qissalarida tasvirlangan odamlarga boshqa xalq libosini kiydirsangiz ham o‘zbekligi bilinib turadi. Ularning xulq-atvori ham boshqa xalqqa aslo o‘xshamaydi. Shu vaqtgacha qiyofasi noaniq, bir-biridan farq qilmaydigan, shapka kiydirsang rus, qorako‘l papax kiydirsang ozarbayjon, telpak kiydirsang qozoq, yoqasiga kashta tikilgan ko‘ylak kiydirsang ukrain bo‘lib ketaveradigan taxminiy odamlar qissalarimizning asosiy qahramonlari bo‘lib keldi. Bu o‘z xalqining milliy urf-odatlarini, his-tuyg‘ularini bilmaslikdan bo‘ldi, so‘qirko‘ngillik, so‘qirko‘zlikdan bo‘ldi. Biz Abdulla Qodiriyni salkam yetmish yildirki, boshimizga ko‘tarib kelamiz. Bunga sabab, Qodiriy milliy qahramonlar yaratdi. Ot...

Nilufar oʻzida yoʻq xursand edi. Nihoyat, u pianino qarshisida oʻtirib, oʻzi sevgan bastakorning sonatasini partiturasiz, hech bir yerida hato qilmay ijro eta oldi. Uning uchun bu haddan tashqari quvonchli yangilik boʻldi. Chunki,  haftalab buning uddasidan chiqa olmayotgan, qancha harakat qilmasin, intilishlari besamar ketayotgan edi. Oxiri tinimsiz va mashaqqatli mehnati taqdirlandi mana. Endi u uzoq kutilgan ilk konsert dasturida Raxmaninovning mashhur “re-minor” sonatasini partiturasiz, bemalol ijro etishi mumkin. Xuddi shunday. Partituraga ortiq ehtiyoji yoʻq bu sonata boʻyicha.  Shuni oʻylarkan, uning shodligi sarhad bilmas, oʻzini qoʻyarga joy topolmay goh hayajonlanib toʻq qizil pianinosi oldiga borar, goh xona devorlariga osilgan bastakorlarning suratlariga tikilgancha u yoqdan bu yoqqa yengil odimlardi. Hatto, balerinalarga oʻxshab oyoq uchida raqsga tushib ketgisi kelar, biroq xonada hech kim boʻlmasa-da, iymanib fikridan qaytardi. Mabodo egizaklari hozir yonida boʻ...

    "Men qayerdaman o'zi...kimman...yoki nima"...?    Ayol juda ko'p o'yladi.Oppoq tumandan boshqa narsani ko'rmadi atrofida."Yoki shunchaki tumanmanmi...yoki ruhmi?Bu qanaqa holat bo'ldi.Men mavjudmanmi o'zi?Mavjud bo'lmasam qanday o'ylayapman?"    Ayol juda ko'p o'yladi.Tushunarsiz o'ylar...Chalkash tug'yonlar...Shu onda u qandaydir etni junjiktiradigan sovuqni,namlik va muzdek nimanidir his qildi.Soniyalar ichida mavjud ekanligi haqidagi signal ongiga yashindek uchdi.    -Oyiijoon..,Ooyiii...sizni juda yaxshi ko'ramaan.    Muzdek,tuxtamasdan suv sirg'alayotgan jajji qo'lchalar sochlarini mehr bilan silayverdi.Yuzlab,minglab suv tomchilari chakkillay boshladi.Tomchilar daryoga aylandi...Qizchasining uzun sochlari,jajji qo'lchalari ko'rinib-ko'rinmay po'rtanalar o'zra oqib keta boshladi...    -Boolaaam,bolajooniim...Meni tashlab ketmaaa...   Ayol yana devonaga aylandi.So'ngsiz og...

Bolaligimda onamning sheʼrlar daftari boʻlardi. Muqovasiga oq atirgulning rasmi yopishtirilgan. Undagi sheʼrlarni tushunmasam-da, koʻpincha daftarni qoʻlimda ushlab oʻtirardim. Sakkiz yashar bolaga unda nimalar yozilganining deyarli ahamiyati boʻlmas, men faqat varaqlardim, qiziqishim sheʼrlarni hijjalab oʻqish va har bir sheʼrga ilova qilingan suratlarni  tomosha qilish bilan cheklanardi, xolos.

Bir nechta hikoyalar joy olgan ushbu kitobda "Katena" (katta ona) badiiy maktubining eng boshida keltirilishi va yakunidagi "Qizim Toʻmarisga" nomli ikkinchi maktub orasida uzviy bogʻliqlikni mutolaa soʻnggida anglash qiyin emas. Ayol nomiga munosib yashab, soʻnggi manzilga qadar tik, adl keta olgan katta onasi siymosida muallif oʻzining mustahkam ildizini koʻradi. Va tugʻilajak qiziga yozgan maktubida ham oʻzaro ramziylik borligini ta'kidlaydi. 

Kun yoyilib ketganiga qaramasdan Nozima erta turish odatiga xilof tarzda shifoxonaning o‘zi uchun ajratilgan, derazasi kunchiqishga qaragan xonasida bir o‘zi yolg‘iz, tashqi dunyo bilan bittagina bog‘lab turgan vosita — deraza tomonga qarab yonboshlagancha ko‘zlarini yumib yotardi. Uning xonasi keng, yorug‘ va barcha qulayliklari bor edi. Devorlari-yu butun jihozlari, pardalaridan tortib choyshablarigacha bo‘lgan hamma narsasi moviy rangda edi. Bir qarashda u uxlayotgandek tasavvur uyg‘otar, uzun qora sochlari parishon, tartibsiz sochilgancha butun yostig‘ini qoplagandi. Qo‘sh qanotlarining biri keng yotoqdan pastga tushib, polga tegay- tegay deb turar, ikkinchisi esa xuddi ustiga chopon tashlab qo‘yilganga o‘xshab uning tizzasigacha yopib turardi. Nozimaga ajratilgan xona katta bir binoning yettinchi qavatida bo‘lib ayvondan butun atrofni tomosha qilish mumkin edi. Ammo Nozima bu ishni har kuni bir necha martalab bajargani uchun qizig‘i ham qolmagandi. Xonasidagi butun jihozlar uni ze...

Xaridor kitoblarni birma-bir qoʻliga olib, atroflicha koʻzdan kechirdi. Ularni erinmay varaqlab koʻrib, ichidagi har bir sahifasi bus-butunligiga ishonch hosil qilgach, ehtiyot shart muqovasining orqa tomonini ham eʼtibordan qochirmadi.

Bolaligimda televizor qarshisida oʻtirib, multfilm koʻrishdan koʻra ham koʻpincha spektakl tomosha qilardim. Oʻsha yillari  Toshkentdagi Milliy akademik drama teatrida sahnalashtirilgan turli janrdagi pyesalar lentaga yozib olinib, keyinchalik televizion tarzda omma eʼtiboriga  havola qilinardi. Men ularni kutib yashar, ular mabodo namoyish etilgudek boʻlsa, butun diqqatimni bir yerga jamlab, televizor oldidan hech qayerga siljimasdim. Yuragimni haddan tashqari taʼsirlantirgan va ezgan spektakl- shubhasiz, Shekspirning “Otello”si edi. Bu pyesaning sahnalashtirilgan varianti ilk daqiqalardan boshlab  shuurimni qamrab, magnitdek oʻziga tortgan va murgʻak vujudimni dahshatga solib, ostin-ustun qilib yuborgandi. Xuddi kecha boʻlgandek esimda: men spektaklni ham telbadek qiziqib, ham dahshatga tushib tomosha qilgandim. Oʻn yashar bolaga bunday oʻtkir syujetli, ogʻir jarayonli spektakllarning fojeaviyligi kattalardan koʻra koʻproq taʼsir qilishini, ruhiyatiga teran yetib borish...

    Kutubxonada o'sib,ulg'aydim desam ham mubolag'a bo'lmaydi. Mayda oppoq gulli, jimjimador barglari majnuntol kabi osilgan, poyasida qator tizilgan yam-yashil, chiroyli gul hamda seret, sertikon ko'rinishidan tipratikanni eslatuvchi kaktus makon tutgan deraza yoniga joylashib olganman. Derazadan quyosh chiqishini, kechki shafaqning sehirli jilosini, quyosh botishini tomosha qilishni yoqtiraman. Azim shaharning osmon qadar cho'zilgan imoratlari, bag'rida yashayotgan odamlar, mashinalar shovqini men uchun yaqin va qadirdon bo'lib qolgan.     Atrofimda do'stlarim juda bisyor. Ular ham kelib, ketib turishadi. Maroqli suhbatlar quramiz. Lekin, hamma ham shunchaki do'st emas, dardini his qiladigan, bir qarashda seni tushunadigan yaqin odami bo'lishni xohlaydi nazarimda. Men ham hamma qatori kutubxonaga keladigan odamlar ichidan o'zimga chin do'st izlayman. Gaplashsam dardlarim arisa,kulishsam qalbim g'uborlardan tozalansa deyman...   ...

I Qilg‘ilik qilinib, bechora qizning qizligi olinib, bo‘lar ish bo‘lib bitgandan keyin, ikkalasi jimjit bo‘lib ikki tomonga cho‘zilishdilar. Uyning ichi, tashqari hovli, ko‘cha-ko‘y xuddi tong otishidan sal burung‘i vaqtlarday — chuqur, vazmin va tinch bir jimlikka botqon edi. Ba’zi-ba’zidagina pastak piromondan bir juft er-xotin musichalarning kukulashlari, qo‘shni hovlidan yosh bolalarning o‘yin ustidagi shovqunlari, ko‘cha tomondan yakka-yarim yigitlarning kuchsiz va g‘amli qo‘shiqlari eshitilib qo‘yardi. Darvoza eshikning tor bir yorig‘idan uy ichiga jindakkina yorug‘lik tushar va u ham yolg‘iz qizning so‘lg‘in yuzini yoritardi. So‘fining shomg‘a aytgan azoni O‘lmasboyni qo‘zg‘otib yubordi. U sekingina turib, usti-boshini tuzatdi-da: «Qiz uxlagan bo‘lsa, uyg‘otib qo‘yayin!» deb uning boshiga keldi. Qiz ko‘zi ochiq, ezilgan, behol… cho‘zilib, xayollanib yotardi. Oppoq oqargan yuzlarini sekingina O‘lmasboyga burdi. Xoin erkakning marhamatsiz ko‘zlari bilan aldangan qizning so‘nik ko‘...

Soat tungi 00:00. Ilyos bemahal qilingan telefon qo‘ng‘irog‘idan uyg‘onib ketdi. Yaqin do‘sti Farrux uni tug‘ilgan kuni bilan tabriklash uchun bezovta qilayotgandi. Ilyosningoshna-og‘aynisi, do‘stlari juda ko‘p. Chunki o‘zi ham hammaga do‘st, xushchaqchaq, odamshavanda yigit. Eng asosiysi, hozirgi paytda ko‘p insonlarga yetishmayotgan narsa — samimiylik bor edi unda. Shuning uchun ham Ilyosni tanigan bilganlar borki, qadrlashardi, hurmat qilishardi. Ilyos uchun esa bolalik do‘sti Farrux va Sabohat ularning orasida, ayniqsa qadrdonlari edi. — Ilyos, do‘stim, Oyga birinchi bo‘lib kim qadam qo‘yganini bilasan-a? — dedi Farrux kutilmaganda. Ilyos uyqu aralash javob qildi: — Ha, bilaman. Qo‘shningni katta qizini, o‘rtancha qaynsinglisini 2- sinfga borayotgan o‘g‘lining rus tili o‘qituvchisini katta akasini… — E, bo‘ldi, bo‘ldi, topding. Ha, o‘sha mashhur Nil Armstrong. U Oyga birinchi bo‘lib qadam qo‘ygani uchun nomi tarix zarvaraqlarida qolgan. Edvin Oldrin degan odamni-chi, eshitganmisan?...

Oʻtgan asrning toʻqsoninchi yillarini koʻp eslayman. Mashaqqatlarga toʻla uqubatli yillar edi. Mustaqillikning ilk davri odamlar boshiga haqiqiy qaltis sinovni solgan, keng koʻlamli bozor iqtisodiyotiga oʻtishning ilk bosqichi ularning dunyoqarashi tugul, hayotini ostin-ustun qilib yuborgandi. Oʻsha paytdagi koʻp narsalarni, ayniqsa qishning izgʻirinli kunlarida  tong sahardan boshlab peshingacha davom etadigan non doʻkonlaridagi turnaqator navbatlarni unutib boʻlmaydi. Bu shaxsan meni haliyam tushlarimga kirib chiqadi. Tong oʻsha kezlari men uchun rosayam erta otardi. Tashqari gʻira-shira boʻlishi bilan onam singlim ikkimizni turtib, shirin uyqudan uygʻotar, bizga tezda choy damlab nonushta tayyorlar, soʻng qoʻlimizga zarur miqdordagi soʻm-kuponni tutqazardi. Issiq kiyimlarni kiyib olgach, aka-singil uyqusirab non doʻkoni tomon yoʻl olardik. Men oldinda, singlim orqada. Gupillatib yogʻayotgan qorni gʻarch-gʻurch ezgancha, boshimizni egib, kayfiyatimiz batamom tushib… Yoʻlning yarm...