Turkiy xalqlar adabiyotida mushtarak janrlar oz emas. Ulardan biri tuyuqdir. Tuyuq haqidagi ilmiy tadqiqotlar ancha katta salmoqni tashkil etadi. Bu borada N.Mallayev, A.P.Qayumov, A.Hayitmetov, B.Valixo‘jayev, X.Korogli, Hodi Zarif, I.V.Stebleva, R.Orzibekov, Yo.Ishoqov, B.To‘xliyev singari taniqli mutaxassislar jiddiy kashfiyotlari bilan e’tirof etilgan. A.Bagirov esa, tuyuq janrining turkiy xalqlar adabiyotidagi genezisi va poetikasiga oid fundamental tadqiqotni amalga oshirgan.
Shunga qaramay, Alisher Navoiy yaratgan tuyuqlar yaxlit holda o‘rganilgan emas. Bizning mulohazalarimiz shu haqda. Maqsad tuyuqning mohiyati, turkiy adabiyotdagi o‘rni va ta’rifiga, uning shakllanishi va takomiliga mutafakkir adib qo‘shgan hissaga yana bir marta e’tiborni jalb etishdan iborat.
Tuyuq namunalari turkiy xalqlarning deyarli barchasida, dastlab folklor namunasi sifatida, keyinroq yozma adabiyotdagi o‘ziga xos adabiy janr sifatida ko‘zga tashlanadi.
Tuyuq o‘zbek adabiyoti tarixida ham ancha keng va faol iste’molda bo‘lgan. Yusuf Xos Hojib, Yusuf Amiriy, Lutfiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Ogahiy va boshqa ko‘plab adiblarimiz bu janr vositasida ham o‘zlarining badiiy mahoratini namoyish etishgan. Tabiiyki, bu silsilada Alisher Navoiyning ijodi oltin halqani tashkil etadi. Mutafakkir adib tuyuqlari ham shakliy, ham mazmuniy jihatlariga ko‘ra adabiyotimizni go‘zal namunalar bilan bezab turganini adabiyot ahli yaxshi biladi.
Tuyuqlarning asosiy qismi bitta so‘zga tayanadi:
Chun pariyu hurdur oting, begim,
Sur’at ichra dev erur oting, begim,
Har xadangikim, ulus andin qochar,
Notavon jonim sari oting, begim.
Bu yerda “oting” so‘zi tajnisni hosil qilgan. Uchta misrada uning oting, isming; minadigan oting hamda mo‘ljalga oling, oting, irg‘iting ma’nolari qo‘llangan. Ular asosida lirik qahramon – oshiqning yor vasfidagi iliq va samimiy so‘zlari izhor etilgan, undagi sadoqat va fidoyilik xislatlari yoritilgan. “Begim” undalmasi esa, she’rga samimiyat, ehtirom va tabiiylik ruhini olib kirgan.
Tig‘i ishqing yorasidur butmagan,
Dardini har kimga aytib butmagan.
Hajr sahrosidur ohim o‘tidin,
Anda gul yoxud giyohe butmagan.
Ushbu tuyuq bir so‘z shakliga tayanadi. Shunga ko‘ra, birinchi misrada ishqing tig‘i tufayli (badandagi) yara bitmagan, tuzalmagandir. (Oshiq) bu borada o‘z dardlarini aytib bitirolmagan. Ohim o‘ti sahroga shu darajada ta’sir o‘tkazganki, u yerda gul yoki giyoh ham bitmaydi, o‘smaydi.
Navbatdagi tuyuqda ham yakka so‘z ishtirok etmoqda. U birinchi misrada buyruq fe’li shaklida kelgan hamda so‘zlovchi(oshiq)ning tinglovchi(ma’shuqa)ga nisbatan istak va xohishini ifodalagan. Ikkinchi misrada esa, u harakat nomi vazifasida kelib, ma’shuqaning harakatini ko‘rsatishga qaratilgan. Oxirgi misradagi ayni shakl ot so‘z turkumiga oid bo‘lib, u tushum kelishigi shakliga ega bo‘lgan “barmoq” ma’nosini ifodalagan:
Necha dedim ul sanamg‘a: “Bormag‘in!”,
Qilmadi ul tark oxir bormag‘in.
Munchakim xudroyliq ko‘rguzdi ul,
Aql hayrat qildi, tishlab bormag‘in
Adib “o‘jar, qaysar va cho‘rtkesar” ma’shuqa obrazini chizib bergan.
Quyidagi tuyuq esa boshqacharoq. Unda ikkita so‘z ishtirok etadi. Shunga qaramay, bu so‘zlarning shaklida hech qanday o‘zgarish yuz bermaydi.
Yo qoshingdin necha bir o‘q ko‘z tutay,
Otki, o‘trusig‘a aning ko‘z tutay.
Necha ko‘rgach o‘zga mahvashlar qoshin,
Yangi oy ko‘rgan kishidek ko‘z tutay.
Bunda dastlab “kutaman”, keyingi misrada “ko‘zimni tikaman”, “ro‘para qilaman”, oxirgi misrada esa “ko‘zimni qo‘lim bilan silayman”, “shukronalik duosini o‘qiyman” kabi ma’nolar mujassamlashgan. Aslida bu yerda go‘zal va mahbub yorini intiqlik bilan kutayotgan oshiqning ruhiy holati aks etgan. U yorning birgina nigohi – qarab qo‘yishiga zoru intizor.
Bu yerda ham yana bir xalqona udum e’tiborga olingan. Odatda, osmonda yangi oyni ko‘rgan kishilar shukronalik duosini o‘qishadi. Shunday kunlarga yetkazgani uchun Allohga minnatdorlik tuyg‘ularini izhor etishadi. Ana shu izhor qo‘llar bilan o‘z ko‘zlarini silab qo‘yish – “ko‘z tutish”da namoyon bo‘ladi.
Albatta, tuyuqlarda aks etgan kayfiyatlar ham nihoyatda rang-barang. Jumladan, quyidagi misralarda yor go‘zalligidan g‘ururlanishning yana bir yangi shaklini kuzatish mumkin:
Yo rab, ul shahdu shakar, yo labdurur,
Yo magar shahdu shakar yolabdurur.
Jonima payvasta novak otqali
G‘amza o‘qin qoshig‘a yolabdurur.
Navbatdagi usul so‘zlarni tarkibiy qismlarga ajratish yoki ularni qo‘shish evaziga sodir bo‘ladi. Quyidagi tuyuqda ushbu vazifa “yoqilur” fe’lining zimmasiga tushgan. U “yonmoq”, “kuymoq” ma’nolarini beradi:
La’lidin jonimg‘a o‘tlar yoqilur,
Qoshi qaddimni jafodin “yo” qilur.
Men vafosi va’dasidin shodmen,
Ul vafo, bilmonki, qilmas yo qilur.
Ikkinchi va oxirgi misrada u ikki qismga (“yo qilur”) ajratilgan. Ammo ular ikki o‘rinda ikki xil ma’no kasb etgan. Avval u “yoy”, “kamon” ma’nosiga ega bo‘lgan. Bu oshiqning chekayotgan iztiroblari uchun ko‘rsatkich bo‘la oladigan holatni ko‘rsatishga yo‘naltirilgan. Keyingi holatda adib uning zimmasiga ayiruvchi bog‘lovchi vazifasini yuklagan. Ayni paytda, u yordagi nomuqimlikni, o‘zgarib turishni ifodalashda qulay vosita bo‘lgan. Yorning vafo qilishi yoki qilmasligi uning o‘zigagina bog‘liq ekanligi chiroyli va ishonarli, ta’sirchan tarzda aks etgan.
Alisher Navoiy tuyuqlari orasida ikki komponentli turlari ham mavjud: bunda tuyuqdagi tajnislar soni uchta emas, balki ikkita bo‘ladi. Yana bir yangilik shundaki, bu yerdagi qofiya xuddi ruboiydagi kabi a:a:b:a emas, balki qit’alarda bo‘lgani kabi a:b:v:b tarzida qo‘llanadi:
Vah, qachong‘a tegru ishqing kojidin
Ko‘zuma har lahza o‘t choqilg‘usi.
Basdurur ko‘nglumda ishqing, yoqma o‘t
Kim, harorat ul ham o‘tcha qilg‘usi.
Ko‘rinib turibdiki, bu yerda tajnis hosil qilish birdaniga ikkita so‘zni tanlash orqali yuzaga kelgan. U “o‘t” va “choqilg‘usi” ifodalari bilan keltirilgan. Bayt mazmunini bilish uchun “koj” so‘zining ma’nosini bilishimiz zarur bo‘ladi. U “shapaloq”, “tarsaki” ma’nosiga ega. Bu shapaloq ishq tufayli bo‘lmoqda. Aniqrog‘i, oshiq hijron shapalog‘i tufayli ko‘zidan o‘t, olov chaqnab ketishini eslatmoqda.
Keyingi bayt yorga iltimos va iltijodan iborat: mening ko‘nglimda ishqing olov, gulxan bo‘lib turibdi. Sen meni yana qiynamagin. Shoirning mahorati shundaki, u mana shu “qiynamoq”, “azob bermoq” ma’nosini beradigan istiora – “o‘t qo‘ymoq”dan juda o‘rinli foydalangan. Natijada oxirgi misradagi “o‘tcha qilg‘usi”ning poetik effekti, amaliy samarasi birdaniga bir necha barobarga kuchayib ketgan. Buning natijasida kitobxon oshiq qalbidagi issiqlik darajasi, haroratning nihoyatda yuqori ekanini “o‘tcha qilg‘usi” (ya’ni “o‘tdek, o‘t barobarida qila oladi”) ifodasidan aniq va ta’sirli tarzda his eta oladi.
Bularning barchasi Alisher Navoiyning buyuk iste’dod egasi ekanligini, uning qaysi janrda ijod etishiga qaramasdan, ularning barchasida o‘zining yuksak badiiy mahoratini namoyon eta olish qobiliyatining yuksakligini yana bir marta tasdiqlaydi. Ayni paytda bu namunalar turkiy tilning kuchini, qudratini, latofat va nazokatini yorqin tarzda ko‘rsatib berishi bilan ham e’tiborga loyiqdir.
Shu o‘rinda Alisher Navoiyning tuyuq janri haqidagi nazariy qarashlariga aloqador bir mulohazani aytish joiz ko‘rinadi. Adib tuyuq borasida zukko amaliyotchigina emas, balki uning nazariyasi borasida ham jiddiy umumlashmalarni amalga oshirgan buyuk olimdir. Tuyuq haqidagi batafsil mulohazalar “Mezon ul-avzon”da shunday beriladi:
“Yana turk ulusi, bataxsis chig‘atoy xalqi aro shoyi’ avzondurkim, alar surudlarin ul vazn bila yasab, majolisda ayturlar.
Birisi “tuyug‘”durkim, ikki baytqa muqarrardur va sa’y qilurlarkim, tajnis aytilg‘ay va ul vazn ramali musaddasi maqsurdur”.
Adibning tuyuq nazariyasiga oid kuzatishlari nihoyatda jiddiy va qiziqarlidir. Bunda janrning “turkiy tilning xossasi” tarzidagi qayd va xulosalari e’tiborga molik. Ayni paytda uning vazni sifatida belgilangan ramali musaddasi maqsur kishida bir mulohazani uyg‘otadi. Turkiylik bilan aruzning dabdurustdan mutlaq xossasi bo‘lishi ko‘p-da tabiiy ko‘rinmaydi. Har holda, tuyuq janrining qadimiyligini sohaning barcha mutaxassislari qayd etishadi. “Qadimiylik” tushunchasi esa islomdan oldingi davrlarni ham nazarda tutadi. Arab, fors poetikasi amal qilmagan o‘sha davrlardagi tuyuqlarning vazni ham tabiiyki, boshqacha, aniqrog‘i, ko‘proq barmoq vaznida bo‘lgan.
Turkiy yozma adabiyotning ilk namunasi bo‘lmish “Qutadg‘u bilig”da ham bu janrning yaxshi namunasi keltirilgan. Ammo uning vazni ham boshqacha, u mutaqoribi musammani mahzufda bitilgan. Islom dini yoki arab, fors poetikasi ta’sir o‘tkazmagan ayrim turkiy xalqlar (masalan, saxa – yoqut) folklorida bu janrning hozirgacha mavjudligini hamda ularning vazni mutlaqo o‘zga (ramal yoki aruzning boshqa ko‘rinishlarida ham emas) ekani e’tiborga olinsa, tuyuqning dastlabki vazni qadimiyroq shakllarda, jumladan, barmoqda bo‘lgani ayonlashadi. Ammo bular tuyuq nazariyasidan yoki Alisher Navoiy tavsifidan chetdagi hodisalar sifatida qaralishi joiz emas. Agar janrning tarixiy kategoriya ekanligi nazarda tutiladigan bo‘lsa, tuyuq ham juda uzoq taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgani ayonlashadi. Alisher Navoiy yozma adabiyotimizning nisbatan keyingi davrlari (XIII – XV asrlar) tajribasini umumlashtirgan.
Darhaqiqat, tuyuq, ehtimolki, dastlab alliteratsion she’r qobig‘ida shakllana borgan, taraqqiyotning muayyan davrlarida uning barmoq vaznidagi ko‘rinishlari ommalashgan. Keyinchalik esa, xususan, islom madaniyati hamda arab, fors poetikasining ta’siri ostida u aruz libosini kiya boshlagan. Nihoyat XV asr sharoitida Alisher Navoiy uning mumtoz ta’rifini taqdim etgan.
“Muhokamat ul-lug‘atayn”da o‘zbek tilining lug‘atidagi o‘ziga xoslik va boyliklarni ko‘rsatish muddaosi bilan keltirilgan:
“Yana she’rda barcha tab’ ahli qoshida ravshan va majmu’, fusaho oldida mubarhandurki, tajnis va iyhom bag‘oyat kulliydur. Va bu farxunda iborat va xujasta alfoz va ishoratda forsiydin ko‘prak tajnisomiz lafz va iyhomangiz nukta borki, nazmga mujibi zebu ziynat va boisi takallufu san’atdur. Masalan: ot lafziki, bir ma’nisi alamdur, yana bir ma’nisi markabdur va yana bir ma’nisi amrdurki, toshni yo o‘qni ot, deb buyurg‘aylar. Bu tajnisda mundoq deyilibdurkim, b a y t:
Chun pariyu hurdur oting, begim,
Sur’at ichra dev erur oting, begim,
Har xadangikim, ulus andin qochar,
Notavon jonim sari oting, begim.
Va bu ikki baytki, tajnisi tomdur, ham turk shuarosi xossasidurki, sortda yo‘qtur va muni tuyug‘ derlar. Va munung ta’rifin “Mezon ul-avzon” otlig‘ aruzki bitilibdur, anda qililibdur”.
Hozirgacha tuyuq haqidagi asosiy ta’rifning ham bevosita Alisher Navoiy nomi bilan aloqadorligi bejiz emas: “Yana turk ulusi, bataxsis chig‘atoy xalqi aro shoyi’ avzondurkim, alar surudlarin ul vazn bila yasab, majolisda ayturlar.
Birisi “tuyug‘”durkim, ikki baytqa muqarrardur va sa’y qilurlarkim, tajnis aytilg‘ay va ul vazn ramali musaddasi maqsurdur, mundoqkim:
… Foilotun foilotun foilun”.
Ushbu ta’rifda mujassamlashgan bir nechta asosiy nuqtalar mavjud. Ularga alohida e’tibor berish maqsadga muvofiq ko‘rinadi:
– mazkur janr turkiy xalqlar, ayniqsa, o‘zbek xalqi orasida keng tarqalgan va ulargagina xosdir (“Yana turk ulusi, bataxsis, chig‘atoy xalqi aro shoyi’ avzondur”);
– ushbu janr namunalari omma orasida, she’rxonlik kechalarida ko‘proq aytilgan (“majolisda ayturlar”);
– tuyuqning chegarasi, ya’ni ushbu janrning qat’iy, o‘ziga xos shakli mavjud va bu shakl ikki bayt bilan belgilanadi (“ikki baytqa muqarrardur”);
– unda tajnisga rioya etilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi (“sa’y qilurlarkim, tajnis aytilg‘ay”);
– tuyuq uchun alohida vazn mavjud (“ul vazn ramali musaddasi maqsurdur”);
Alisher Navoiy ta’kidlagan asosiy janr belgilari mana shulardan iborat.
Biz endi asosiy muddaoga yetib keldik. Nazarimizda, ushbu ta’rifdagi birinchi va oxirgi bandlar o‘rtasida mantiqiy ziddiyat sezilmoqda. Dastlabki bandning ham “Muhokamat ul-lug‘atayn”da, ham “Mezon ul-avzon”da maxsus ta’kidlanayotgani ham e’tiborni tortadi. E’tibor bering: gap “turk tilining yoki shuarosining xossasi” hamda janrning vazni ustida ketmoqda. Bu vazn aruz vaznlarining biri, ya’ni ramaldan iboratdir. Bizning fikrimizcha, turkiy til bilan aruz o‘rtasidagi bog‘lanishlarda biroz ziddiyat seziladi. Gap janrning milliy xususiyatlari ustida borar ekan, ayni shu ikki hodisaning bu talabga ko‘ra bir xil o‘zanda turishi munosib ko‘rinmaydi. Har holda, aruzning o‘zlashma vazn ekani yodimizda turishi lozim. Shunday ekan, tuyuqning ilk vazni aruzda edimi, degan savol tug‘iladi.
Tabiiyki, bu savolga to‘la-to‘kis ijobiy javob berish mushkul.
Alisher Navoiyning o‘zi ham ushbu tipdagi asarlarning turk xalqi orasida “shoye’”, ya’ni keng tarqalganini qayd etgan. Ushbu hodisa hozirgacha ham shu xususiyatini saqlab kelmoqda.
Janr – tarixiy kategoriya. Uning dastlabki shakli bilan keyingi bosqichlarida, tarixiy taraqqiyoti jarayonida ayrim o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin va bu tabiiy jarayondir.
Alisher Navoiy buyuk mutafakkir olim sifatida o‘z davridagi (asosan, XIV – XV asrlardagi) tuyuq namunalarini kuzatgan va ular asosida xulosa chiqargan. Shunga ko‘ra, adib bergan ta’rif tuyuqning klassik davri uchun mutlaqo to‘g‘ri va o‘rinli. Boshqa davrlardagi tuyuqlar esa, uning taraqqiyot bosqichlaridagi o‘ziga xos ko‘rinishlari sifatida e’tirof etilgani maqsadga muvofiqdir.
Boqijon To‘xliyev,
filologiya fanlari doktori,
Toshkent davlat sharqshunoslik instituti professori
«O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasi, 2023 yil 50-son