Ad (İsim) Tamlamaları
Belirli kurallar dâhilinde en az iki sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu kelime grubuna isim (ad) tamlaması denir. İsim tamlamaları "tamlayan" ve "tamlanan" olmak üzere iki unsurdan oluşur. Birinci unsura "tamlayan" ikinci unsura da "tamlanan" denir. Tamlayanın almış olduğu eke "ilgi eki"; tamlananın almış olduğu eke "iyelik eki" denir. Dilimizde başlıca isim tamlamaları şunlardır:
İsim (Ad) Tamlamaları
1. Belirtili İsim (Ad) Tamlaması
2. Belirtisiz İsim (Ad) Tamlaması
3. Zincirleme İsim (Ad) Tamlaması
4. Takısız İsim (Ad) Tamlaması
1. Belirtili Ad (isim) Tamlaması
Tamlayanın ilgi (-ın,-in,-un,-ün), tamlananın iyelik (-ı,-i,-u,-ü) eklerini aldığı tamlamalardır. Tamlayan, sesli harf ile biterse tamlayan eklerinin başına "-n" kaynaştırma ünsüzü; tamlanan sesli ile biterse iyelik ekinden önce araya "s" kaynaştırma ünsüzü girer. "Ben" ve "biz" şahıs zamirleriyle kurulan tamlamalarda "-in" ilgi eki "-im" şekline dönüşür. Tamlanan ekinde ise "-m, -n, -mız, -nız, -ları" iyelik ekleri olarak yer alır. Genellikle tamlayan, "t.y."; tamlanan da "t.n." ile gösterilir.
Örnek 1
Okulun bahçesi yıkandı.
t.y. t.n.
"Okulun" sözcüğünde yer alan "-un" eki tamlayan yani ilgi ekidir. "Bahçesi" sözcüğünde yer alan "-i" sesi de tamlanan yani iyelik ekidir. Tamlanan, sesliyle bittiği için sözcük ile ek arasına "s" kaynaştırma ünsüzü girmiştir.
Örnek 2
Benim babam
t.y. t.n.
"Benim" tamlayanında yer alan tamlayan yani ilgi eki "-im" ekidir. Bu, dilimizde istisnai bir durumdur. "Babam" sözcüğündeki "-m" de III. tekil iyelik ekidir.
Örnek 3
Senin baban
t.y. t.n.
"Senin" sözcüğünde yer alan "-in" eki, tamlayan yani ilgi ekidir. "Baban" sözcüğündeki "-n" eki ise iyelik ekidir.
Belirtili ad tamlamalarıyla ilgili uyarılar
1. Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına başka sözcükler girebilir. Genellikle sıfatlar bazen de miktar zarfları girer.
Örnek 1
Furkan'ın kırmızı kazağı
tamlayan tamlanan
Örnek 2
Okulumuzun en önemli meselesi
tamlayan tamlanan
2. "-den" hal eki ilgi ekinin yerine geçerek belirtili isim tamlaması yapabilir.
Örnek
Türkülerden birini de benim için seslendir. (türkülerin birini)
3. Belirtili isim tamlamalarında bir tamlayan birden fazla tamlanana bağlanabileceği gibi, bir tamlanan da birden fazla tamlayana bağlanabilir.
Örnek 1
Okulun öğretmenleri, velileri, öğrencileri mutluydular.
Cümlede geçen "okulun" tamlayan; "öğretmenleri, velileri, öğrencileri" de "tamlanan"dır.
Örnek 2
Gariplerin, mazlumların, yetimlerin sesi olmalıyız.
Cümlede geçen "Gariplerin, mazlumların, yetimlerin" sözcükleri "tamlayan"; "sesi" sözcüğü de "tamlanan"dır.
4. Tamlayanı zamir olan ad tamlamalarında, tamlayan cümlede genellikle söylenmez. Buna, "tamlayanı düşmüş ad tamlaması" denir.
Örnek
Evini dün akşam güzelce gezdim. (onun)
(onun)
5. Bütün şahıs zamirleriyle isim tamlaması yapılabilir. Genellikle III. tekil şahıslarla tamlama örneklerine alıştığımız için diğer şahıslarla kurulan isim tamlamaları bize ilginç gelebilir. Bizim burada en önemli ölçütümüz "ilgi ve iyelik ekleri"dir.
Örnek
Benim babam (belirtili isim tamlaması)
Senin baban (belirtili isim tamlaması)
Onun babası (belirtili isim tamlaması)
Bizim babamız (belirtili isim tamlaması)
Sizin babanız (belirtili isim tamlaması)
Onların babaları (belirtili isim tamlaması)
6. Özellikle şiirlerde bazen tamlayan ile tamlanan unsurları yer değiştirebilir. Sorularda "tamlayan" ve "tamlanan"ı yer değiştirmiş isim tamlaması şeklinde yer alır.
Örnek 1
Akacak mı bir gün suları bahçemizin?
Cümlede geçen "suları" sözcüğü "tamlanan"; "bahçemizin" sözcüğü de "tamlayan"dır. Her ikisi yer değiştirmiştir çünkü Türkçede önce "tamlayan" sonra da "tamlanan" gelir. Tamlama: "Bahçemizin suları" şeklindedir.
Örnek 2
Bulunacak mı tabip dermanı dertlerimizin?
Cümlede geçen "dermanı" sözcüğü tamlanan; "dertlerimizin" sözcüğü de "tamlayan"dır. Türkçenin söz diziminde önce tamlayan sonra da tamlanan gelir. Burada tam tersi bir durum söz konusudur. Tamlama, "dertlerimizin dermanı" şeklinde olmalıydı.
7. "Su" ve "ne" kelimelerinde ilgi ve iyelik eklerinden önce gelen kaynaştırma ünsüzü değişir.
Örnek
Su-y-un hasret-i
Ne-y-in ne-s-i
Çeşmenin su-y-u
8. Bazı belirtili isim tamlamaları, sıfat tamlamalarında yer alan "tamlayan" ve "tamlanan" unsurlarının yer değiştirmesiyle oluşur. Bu durumlarda bu sözcüklere ilgi ve iyelik ekleri getirilir.
Örnek
Beyaz gömlek (gömleğin beyazı)
Yaramaz öğrenci (öğrencinin yaramazı)
Güzel elbise (elbisenin güzeli)
2. Belirtisiz Ad (İsim) Tamlaması
Tamlayanın ek almadığı tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır.
Örnek
Ders defteri
t.y. t.n.
Sınıf öğretmeni
t.y. t.n.
İsim tamlaması
t.y. t.n.
Belirtisiz ad tamlamaları araya sıfat almaz. Yalnız sıfatlarla nitelenebilir. Bu durumda ad tamlaması, sıfat tamlamasına dönüşür.
Örnek
Kırmızı elbise dolabı
Tamlayan tamlanan
(sıfat) (belirtisiz ad tamlaması)
Sıfat Tamlaması
3. Zincirleme Ad (İsim) Tamlaması
Tamlayanı da ad tamlaması olan tamlamalara denir. Zincirleme ad tamlamalarında en az iki ad tamlaması vardır. Bu hususa dikkat etmek gerekir. Yani dışarıdan bir sözcük ilavesi yapılmadan bir tamlamadan iki isim tamlaması çıkarsa o tamlama mutlaka zincirleme isim tamlamasıdır.
Örnek
Ders öğretmeninin başarısı
t.y. (belirtisiz ad tam.) t.n.
Annemin merhametinin sınırı
t.y. (belirtili isim tam.) t.n.
Uyarı: Araya sıfat giren belirtili isim tamlamalarından hiçbir şekilde iki isim tamlaması çıkmaz. Zincirleme isim tamlamasından ise mutlaka iki isim tamlaması çıkar.
Örnek
Okulun en güzel ve temiz yeri
Belirtili isim tamlamasıdır. Buradan birden fazla sıfat tamlaması ancak çıkar.
Babasının evinin bahçesi
Zincirleme isim tamlamasıdır. Bu tamlamadan "Babasının evi" ve "evinin bahçesi" belirtili isim tamlamaları çıkar. Yani iki isim tamlaması çıkar.
4. Takısız Ad (İsim) Tamlaması
Türkçede aslında böyle bir ad tamlaması yoktur. Takısız ad tamlaması olarak adlandırılan tamlamaların tümü sıfat tamlaması olarak değerlendirilir.
Örnek
a) Gümüş saat, altın yüzük (Tamlayan tamlananın neden yapıldığını belirtir.)
b) İpek saç, şeker yanak (Tamlayan tamlananın neye benzediğini belirtir.)
Not: Bazı dil bilimciler bunları takısız ad tamlaması, bazıları da sıfat tamlaması olarak değerlendirmektedir.
Sıfat Tamlamaları
Bir adla sıfatın oluşturduğu tamlamaya sıfat tamlaması denir. Sıfat tamlamaları sıfatlardan ayrı düşünülemez. Bir cümlede sıfat varsa mutlaka sıfat tamlaması da vardır. Sıfat tamlamalarında birinci unsur "tamlayan"; ikincisi ise "tamlanan"dır.
Örnek
Çalışkan öğrenciler beyaz arabayla geldi.
Sıfat İsim Sıfat İsim
Güzel günleri hep beraber göreceğiz.
Sıfat isim
Not: Bütün sıfatlarla sıfat tamlaması oluşturulabilir. Aşağıdaki cümlelerde geçen renkli yerler sıfat, diğerleri isimdir. Cümlelerde geçen altı çizili bütün yerler birer sıfat tamlamasıdır.
a. Niteleme Sıfatlarıyla Kurulan sıfat tamlamaları
Çalışkan insanları herkes sever.
Mavi gömlek de sana yakışmış.
Kişi kurumuş yaprak olmamalıdır.
Yeşil pencerenden bir gül at bana.
Yaramaz öğrencileri eve gönderdiler.
Bu kadar yüksek yerden nasıl indiniz?
Düz yolda hiçbir engel yoktu.
Küçük kapılardan girmeye çalışanlar eğilmeye mahkûm olur.
Mavi gökler kapkara bulutlarla kapanır.
Susuz arazide hayat sürmeye çalışıyorlardı.
Tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır.
Burada güzel günler geçirmiştik.
Tasasız kişilerden insanlığa hayır gelmez.
Kocaman yüreğiyle insanlık dersi veriyordu herkese.
Kötü söz geçmez akçe sahibinindir.
Siyah gözlük ve yeşil kravat amma da yakışmıştı ona.
Kırmızı gülü ona mor menekşeyi diğerine verdi.
Eski köye yeni adet getirmeye çalışıyorlar.
Acı sözler yaralı gönüllerden çıkar.
b. Belirtme sıfatlarıyla kurulan sıfat tamlamaları
Bu insanlar daha çalışkandır.
Şu elbiseyi de giyecek misin?
O masayı içeri al.
Öteki kişiler orada ne bekliyorlar?
Bu konuda beriki çocuk doğruyu söylüyor.
Şöyle adamları oldum olası sevmedim.
Diğer kişilere bir bakın sanki bize doğru geliyorlar.
Oraya öbür yoldan daha çabuk ulaşırız.
Bir gün hepimiz yaptıklarımızdan pişman olacağız.
Yarın okulumuzda bazı dersler boş geçecek.
Birçok insan anne ve babasının kıymetini sonradan anlar.
Bunu hiçbir insan geri çeviremez.
Birkaç arkadaş birlikte pikniğe gidecek.
Onlar bu konuda her şeyi göze almışlardı.
Kimse bütün insanlığı karşısına alamaz.
Biraz elma alalım diye gelmiştik manava.
İnsanlar, çoğu zaman içinde bulundukları anın kıymetini bilmezler.
Kimi insanlar balıkların çeşidini bilir, ben ayrılıkların.
Yaptığımız tüm hesaplamalar alt üst oldu.
Birtakım düşünceler insanı köreltir.
Bu işte herkes başka hesaplar peşindedir.
Herhangi bir tuşla oraya ulaşabilirsiniz.
Hangi elbisemle düğüne gitmeliyim?
Kaç kitap okuyan sınavı geçer?
Kaçar elbise aldınız çocuklar için?
Kaçıncı sırada yarışmayı bitirmiş?
Beş Şehir önemli bir edebi eserdir.
Her sabah iki saat yürür.
Ahmet, arkadaşına Kırk Haramiler masalını anlatmaya çalışıyordu.
Hiçbir işe sıfır hata ile devam edilmez.
Yüz yıl düşünsem aklıma gelmez.
Bu yıl Muhammed Furkan hayırlısıyla yedinci sınıfı bitirecek.
İlk sokaktan devam edin.
Son yolcu da vapurdan indi.
Sonuncu kişi bir şeyler söylüyordu.
Ortanca çocuk daha yaramaz görünüyordu.
Öğretmenlere ikişer maaş ikramiye verilecekmiş!
Her okulda yarımşar saat durup konu hakkında oradakilere bilgi verdiler.
Bütün satışlardan yüzde beş komisyon alıyorlar.
Günde çeyrek saat çalışılarak sınavlar kazanılmaz.
Yüzde on zam hiçbir işçiyi memnun etmedi.
Herkese tam Mustafa'ya yarım elma düşmüştü.
İkiz kardeşler her zaman aynı giyiniyorlardı.
c. Pekiştirme sıfatlarıyla kurulan sıfat tamlamaları
Yemyeşil araziler Muş Ovası'nı boydan boya süslemişti.
Bembeyaz karın güzelliği oradakileri kendisine hayran bırakır.
Dümdüz yolda ilerleyen kervan bir ara mola verir.
Etrafındakilere bomboş sözlerle yükleniyordu.
Eski zamandaki kişiler upuzun elbiseler giyerlerdi.
Sapsarı başakların güzelliğine hayran kalmışlardı.
Tertemiz duygular içerisinde oradan ayrıldı.
Masmavi denizde duygu yüklü bir yolculuğa çıktılar.
d. Sıfat olan sözcüğün tekrar edilmesiyle kurulan sıfat tamlamaları
Örnek
Kısa kısa öyküler okurum akşamları.
Çeşit çeşit meyveler yiyenler daha sağlıklı olur.
Uzun uzun kavaklar etrafa başka bir güzellik katmıştı.
Onun en çok kara kara kaşları dikkat çekiyordu.
e. Sıfatın tekrarıyla araya "mi" ekinin getirilmesiyle oluşturulan sıfat tamlamaları
Örnek
Sıcak mı sıcak çay içtik Erzurum'da.
Güzel mi güzel hediye almıştı arkadaşına.
f. Küçültme Sıfatları ile oluşturulan sıfat tamlamaları
Örnek
Annesiyle büyükçe bir evde oturuyorlardı.
Sarımtırak bayır onlara çok güzel gelmişti.
Mavimsi örtü masayı bir başka gösteriyordu.
Küçücük beyni ile bize akıl vermeye çalışıyordu.
Karşıdan irice bir taş alıp çocuğa fırlattı.
Durmadan babasından ekşimsi erik istiyordu çocuk.
Yeşilimtırak bir elbise ile sahneye çıkar sanatçı.
Kalınca bir ağaç alıp yaylaya doğru yol aldı.
g. Hem niteleme hem belirtme sıfatının birlikte oluşturduğu sıfat tamlamaları
Örnek
Güzel bir elbise aldı çocuğuna.
Yaramaz iki öğrenciyi okuldan atmışlar.
Çalışkan bazı kişiler de sınava girmemiş.
Temiz ilk halıyı alır.
Tembel bu öğrencileri oraya gönderelim.
Mavi şu gömlek benim olsun.
Uyarı: Sıfat tamlamalarının arasına hiçbir noktalama işareti gelmez.
Örnek
Kırmızı, kazak ona çok yakışmıştı. (yanlış)
Kırmızı kazak ona çok yakışmıştı. (doğru)