Dilimiz ve Edebiyatımız

Geldikti bir zaman Sarı Saltık'la Asya' dan, Bir bir Diyâr-ı Rûm'a dağıldık Sakarya'dan. Seyrindeyiz atıldığı sahilsiz enginin, Atmeydanı' nda ölmüş “enelhak” şehîdinin. Merhûm Edirne Şeyhi Neşâtî diyor ki: “Biz Saf aynalarda sırroluruz öyle gâibiz.”  Zâhid hayâl eder bizi meyhane zındığı, Bilmez ki sen ve ben hepimizdir tapındığı. Gâibde bir muhâvere geçmiş de pek hafî, Gaybî’ye söylemiş bunu İdris-i Muhtefî Etdik o kadar ref-i teayün ki Neşâtî Ayine-i pür-tâb-ı mücellâda nihânız

Çarşı meydanının büyük çınar ağaçlan, yere düşen, gölgelerini alacalandırarak, fısıldıyorlardı. Kuvvetti bir rüzgâr esiyordu. Avukat Hacı Namık Efendi, kâğıtlarım uçmasın diye, zümrüt bir kameriyeye benzeyen küçük dükkânının camlarını indirdi. Sonra gitti, açık kapıyı iterken heybesi omzunda, semerli atının yuları elinde, sarıklı, kısa boylu, yuvarlak bir köylünün yaklaştığını gördü: — Merhaba Ali Hoca, dedi, böyle vakitsiz ne anyorsun burada? Daha pazara iki gün var... Köylü, siyah— sivri iki noktaya benzeyen minimini gözlerini daha ziyade küçülterek: — Aleyküm selam, efendi! Belaya düştüm. Bir dava için geliyorum... diye başım salladı. — Ey, gel, biraz konuşalım bakalım. — Konuşalım. — Derdini anlat bakayım. — Senden başka zaten kime anlatacağım? Atının yularını peykenin destek direğine bağladı. Küçük dükkâna girdi. Ceviz yazıhanenin sağındaki hasırlı alçak sedire oturdu. Heybesini yanına koydu. Namık Efendi'nin uzattığı tabakadan cıgara sararken davasını anlattı. Hasmı, köyün mu...

Hoşgörüler gönüllerde kalmadı En ufak şeylerde kızıyor insan Sabır şükür kıymetini bilmedi Hayırlı işleri bozuyor insan Gönlüne bencillik kuşu kondu mu Öfke ile kalkıp yıkar bendini Dört yanı duvarlı örtmüş kendini Sosyalleşmiyor da yozuyor insan Kimi gider, kimi yolda kalırmış Arayan bela ve Mevla bulurmuş İnsanında kurdu insan olurmuş Birbirinin kabrin kazıyor insan Dibini görmeden suya dalıyor Yılanı kırkıyor, timsah yoluyor Kâh gurbette, kâh sılada oluyor Oradan oraya tozuyor insan "Her şey benim" diyor, arzda tek gibi Kendini hiç eder, ömür çok gibi Sanki yüzülecek başka yok gibi İnsanın derisin yüzüyor insan Sepetin dibi yok, torbalar yırtık Sevmezse "ayyaş" der, kızarsa "sürtük" Ağzılar da bakla ıslanmaz artık En mahrem şeyleri diziyor insan Gökyüzünden onca rahmet yağarken Sinekten yağ, öküzden süt sağarken Akça pakça temiz diye öğerken Yetmiş iki renge beziyor insan Yelenî der; dönmeliyiz biz bize Yine oturalım şöyle diz dize Selam, sevgi, saygı b...

Ta‘âla’llâh yâ Hannân ki zâtıña zevâl olmaz Yüce Sultân yâ Mennân nüzûle intikâl olmaz Zehî Sultân-ı a‘lâsıñ ‘inâyet issi Mevlâsıñ Hem evlâlardan evlâsıñ ki künhüñe hayâl olmaz Zehî evvelsiñ ey Hâdî viresiñ cümle murâdı Senüñdür kaygu vü şâdî aña bir gayri hâl olmaz Ki sensiñ Vâhid ü Kahhâr bizi eyle saña sen yâr Ne öñüñ var ne soñuñ var ne sag u ne şimâl olmaz Sanî‘u’llâh-ı a‘lemsiñ rahîmu’llâh-ı erhamsiñ Kerîmu’llâh-ı ekremsiñ kemâlıña misâl olmaz  Celâliñ kibriyâsından eger keşf eyleseñ envâr Kamu ‘âlem ola fânî ki ceng ü cim ü dâl olmaz Olursa vakt-ı ma‘a’llâh meger ire habîbullah Pes andan gayrı ‘abdullâh melek cin perr ü bâl olmaz Kelâmıñdur senüñ yâ Hû ki lâ ilâhe illâ Hû Okur zâkirleriñ Hû Hû çü senden infisâl olmaz Buyurduñ çün atî‘u’llâh yaratduñ her şeyi li’llâh Diyeler tâ ki zikru’llâh yeg andan min fi‘âl olmaz Eger insân eger hayvân her eşyâ emriñe fermân Ki senden gayrıdan ey cân kamu halka zevâl olmaz Delîlim âyet-i Kur’ân ki sübhân...

1963-cü ilin isti yay günlərində Yardımlının ucqar dağ kəndlərindən birindən - Hamarkənddən Bakıya bir cavan oğlan gəlir. Adışov Sabir Xudu oğlu. Bu cavan oğlan o zaman yeganə universitetimizin filologiya fakültəsinə daxil olur. Dünyanın yaşıl xalısına bənzəyən Hamarkənd Sabirin doğma ocağı, anasının laylalarının, bayatılarının, bülbül şərqilərinin vətəniydi. Dağ oğlu, çəmən oğlu, çiçək oğlu Sabir sonralar bu kəndi Azərbaycan şeirinin bir balaca ərazisinə çevirəcəkdi:   Burda geniş çəmənlərin             çiçək-çiçək gülüşü var. Burda dolmuş səmaların             şimşək-şimşək gülüşü var. Burda uca zirvələrin             bəyaz qardan gümüşü var.   Sabir hələ on bir yaşında ikən rayon qəzetində "Kəndim" şeirini çap etdirir. On səkkiz yaşında isə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində "Kənd yolu" şeiri ilə respublika mətbuatına çıxır. Elə ilk şeirlərində Sabir qoynundan ayrıldığı, amma qanında, can...

Satrlar yastangan sariq sahifa,  Xo‘rsin-u, yarqirab Cho‘lponni ko‘rsat! Tunning-ku borligi ayni haqiqat,  Sen kunduz atalmish yolg‘onni ko‘rsat!   "Amirim!.."  Bo’zlaydi cho‘tir Oqsaroy,  Qo‘rg‘oshin yutmagan qo‘rg‘onni ko‘rsat.  Tashnakom giyohlar choy so‘raydi: "Choy-y!"  Qumdan bosh ko‘targan qumg‘onni ko‘rsat.  Tag‘in qo‘l uzatsa shirintomog‘lar, "Shakkarday til bila..." tuzdonni ko‘rsat.  Sen ikki yuzimni qattiq quchog‘lab,  Gʻizollar ravzasi –rizvonni ko‘rsat!    Vodarig‘,   chuvalchang chaynadi timsoh,  Sirin boy bermagan sirtlonni ko‘rsat!  Tishlarim tilloga botmadi yumshoq,  Hay dedim,  nasibam –yovg‘onni ko‘rsat.   Boshimni changallab uchgan qarchig‘ay,  Balandroq ko‘targil, osmonni ko‘rsat!  Men o‘zim qutqaray Alpomishni-ay,  Boychibor,  boshla yo‘l,  zindonni ko‘rsat!

Küçük heyecanlara paydos Çünkü rüzgarla aynı yaşdayım Çünkü güneş kardeşim Bir ırmakla şevişmekteyim Bana artık dingin olmak Bana yalınlık yaraşır İçimde şiirin güzelliği Yaşamak sevinciyle yarışır Güzeller güzeli ömrüm Sana gitgide sevdalanıştayım Nice emeklerle dokunmuş Bir ince, bir nazlı nakıştayım Küçük tasalara, tutkulara paydos Çünkü evrenle aynı yaştayım Başsız sonsuz doyumsuz Bir başdöndürücü akıştayım.

Həcər Atakişiyeva “Yazarlar” jurnalının redaktoru və  Yaradıcılıq Komissiyasının sədri,  ədəbiyyatşünas-tənqidçi  Müasir Azərbaycan poeziyasında milli ruhu, mənəvi dəyərləri və insan taleyini poetik düşüncə ilə birləşdirən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun şeirləri yalnız duyğuların ifadəsi deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Şairin yaradıcılığında vətən sevgisi, ana obrazı, insanın daxili aləmi, milli kimlik və mənəvi kamillik kimi mövzular xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Zaur Ustac poeziyası həm milli, həm də ümumbəşəri məzmun daşıyan poetik nümunələr toplusu kimi diqqəti cəlb edir. Azərbaycan ədəbiyyatı xalqın tarixi, milli kimliyi, mənəvi dəyərləri və estetik düşüncə tərzinin formalaşmasında mühüm rol oynayan zəngin mədəni irsdir. Bu irsin ən mühüm sahələrindən biri poeziyadır. Azərbaycan poeziyası əsrlər boyu cəmiyyətin ictimai-siyasi hadisələrini, insanın daxili aləmini, milli-mənəvi dəyərləri və ümumbəşəri idealları bədii söz vasitəsilə if...

Bir jamadon sog'inchim bilan, Borayabman yana siz tomon. Òzligini siz deya sotgan, Bu yana men,  men òsha yomon. Men òshaman, sizdagi borliq, Yòqlik ichra qaytadan paydo. Òzingizga juda yarashgan, Nigohingiz etdi-da, shaydo. Dardisar dil,  dardsiragan dil, Dard yurtidan qayga ham ketay. Bugun òzdan yotsiragan dil, Faqat sizni tanisa netay...? Ishqi haqqi sizni sevguvchi, Gòyo siz deb yashaydi hamon. Sizdan ketib, sizga kelguvchi, Bu   yana men,  men òsha yomon!

Yıldızsız bir geceydi Bir dağ çiçeği gibi şimdiden hasretteydim Sürgündüm çok uzaklardaydım, Ve gözlerindi sürgün sebebim.. Çok çabuk çekildin hayatımdan Kaderle el eleydin, Bense kederle sarhoş... Yarım kalmıştı hikayemiz Göçmen kuşları gibi gelip geçtin bu şehirden Belkide hayatımdan Duymadın haykırışımı, acılarımı, Benimsin sanmıştım uçtun avuçlarımdan Tutamadım, gitmede diyemedim Olamadın bir yıldızın kayışı kadar hayatımda Zaman çok kısaydı bizim için Yetmedi gözlerimizden yaşı silecek kadar Nede elveda diyebilecek kadar...

Son asır Türk Edebiyatı; Tanzimat döneminden sonra (1839) çeşitli devrelerden geçerek, evrensel bir soluğa erişebilmek için, Avrupa’ya özellikle Fransız Edebiyatı’na yöneldi. Aydınlar arasında, Osmanlı sarayının himayesi altında gelişen, Necati Bey, Baki, Fuzulî, Nedim ve Şeyh Galip gibi büyük ustalar yetiştiren Divan Edebiyatı, sınırlı bir edebiyat anlayışına sahipti. İslamî tesirler altında gelişen bu edebiyat, belli şekiller ve türler dışına çıkamıyordu. Ayrıca Osmanlıca ile yazılması, bu edebiyat anlayışının ve zevkinin halk tarafından anlaşılmamasına yol açmıştı. Daha çok halka inmek, 1839 Tanzimat Fermanı’nın getirdiği hürriyet havasından faydalanarak, halka bir şeyler vermek isteyen Tanzimat aydınları, haklı olarak Divan Edebiyatı’na karşı harekete geçtiler ve bu sınırlı edebiyat anlayışını yıktılar. Avrupa’dan yeni nazım şekilleri, yeni edebiyat türleri getirerek, Türk Edebiyatı’na bir genişlik verdiler. Şairler ve yazarlar yavaş yavaş dilin sadeleşmesine çalıştılar. Fakat iste...

Başına bir hal gelirse Dağlara gel bağlara gel Seni saklar vermez ele Dağlara gel bağlara gel Bu canım aşka cinseli Aşk odu ile pişeli Yeşil dağlar menevşeli Dağlara gel bağlara gel Rakibe miktarın bildir Yanına civanlar uydur Zamane dostundan yeğdir Dağlara gel bağlara gel Gevheri düşmüş dillere Diyar-ı gurbet illere Billahi vermem ellere Dağlara gel bağlara gel

Ömrümün hasretle geçen her günü Bilmezsin gün müdür, hafta mı, ay mı? Günlerce görmeden güzel yüzünü, Bu gizli sevdayı çekmek kolay mı? Ben şimdi, o güzel çehrenden başka Ne bir yüz düşünür, ne hatırlarım Kanımla yazsamda bu çılgın aşka Tercüman olamaz şu satırlarım. Bir zaman gülerek nasıl yaşardık Bu günse hayatım ne boş emektir! Hasretle uzayan bir ömrü artık Bu sürmek değil, sürüklemektir!

Ey dostlar temiz aşkını ele aldım Bu dünyayı düşman tutup yürüdüm ben işte Yakam tutup hazretine sığınıp geldim Aşk kapısında Mansur gibi oldum ben işte Aşk yolunda aşık olup Mansur geçti Belini bağlayıp Hakk işini sıkı tuttu Melametler ihanetler çok işitti Ey müminler hem Mansur oldum ben işte Aşık Mansur "Enel Hakk' i dile getirdi Cebrail gelerek "Enel Hakk"ı beraber söyledi Cebrail gelerek başın ver deyip yola saldı Darağacına asılıp cemalini gördüm ben işte Mansur gelince darağacı eğilip kendi aldı Batın gözü açık olanlar hayran kaldı Işık salıp Allah kendisi nazar eyledi Ey sevgili deyip cemalini gördüm ben işte Nida geldi o darağacına çok boğma" diye "Sıkı dur her yan bakıp sen ağma"diye Taşa dedi "Emrimi tutup sen değmeyesin" Levh-i Mahfuz tahtasında gördüm ben işte Üçyüz molla yığılıp yazdı çok rivayet Şeriatdır ben de yazayım bir rivayet Tarikatda hakikatda haktır himaye etmek Başımı verip Hakk sırrını bildim ben işte "Enel Hakk...

Allah’a duâ et düşman tırpanı Devlet ağacını yolmasın anne Dökülsün altında oğlunun kanı Bayrağın gül rengi solmasın anne. Köyden biri geldi taburumuza; Meğer söz kesilmiş muhtarın kıza; Gece niyet tutup baktım yıldıza; Artık söyle o iş olmasın anne. Düşünme boş gelse posta tatarı Siperden akın var yarın dışarı Kadere razı ol, uzun yolları Bekleyen gözlerin dolmasın anne.

Şehitler tepesi boş değil, Biri var bekliyor. Ve bir göğüs, nefes almak için; Rüzgar bekliyor. Türbesi yakışmış bu kutlu tepeye; Yattığı toprak belli, Tuttuğu bayrak belli, Kim demiş meçhul asker diye? Destanını yapmış, kasideye kanmış. Bir el ki; ahretten uzanmış, Edeple gelip birer birer öpsün diye fâniler! Öpelim temizse dudaklarımız, Fakat basmasın toprağa temiz değilse ayaklarımız. Rüzgarını kesmesin gövdeler Sesinden yüksek çıkmasın nutuklar, kasîdeler. Geri gitsin alkışlar geri, Geri gitsin ellerin yapma çiçekleri! Ona oğullardan, analardan dilekler yeter, Yazın sarı, kışın beyaz çiçekler yeter! Söyledi söyleyenler demin, Gel süngülü yiğit alkışlasınlar Şimdi sen söyle, söz senin. Şehitler tepesi boş değil, Toprağını kahramanlar bekliyor! Ve bir bayrak dalgalanmak için; Rüzgar bekliyor! Destanı öksüz, sükûtu derin meçhul askerin; Türbesi yakışmış bu kutlu tepeye Yattığı toprak belli, Tuttuğu bayrak belli, Kim demiş meçhul asker diye? ...

Sen, güzellikte namı şanı olan, Ben, bu halin esiri bir şair. Türlü adlarla söylenen destan, Hep bu sevdayı anlatır gibidir. Yok, bugün eski tipte bir Leyla, Yok masalarda duyduğun Mecnun. Yaşanan hep o vakadır hala, Ta ezelden devam eder bu oyun. Bize kalmış değil mi Adem’den, Onu cennetten attıran dava? Takma adlarla binbir alemden Gelenin aslı aynıdır: Havva..

Cem ser-encâmını nakl etdi leb-i câm-bana Zehr-i mâr oldu mey-i gerdiş-i eyyâm bana Mâtem-i firkat-ı dildâre oldum kurbân Bül-aceb geldi muharremde bu bayram bana Verdigi nuklu cigerpâre iken sâkînin Kanımı pek kurudır etdigi ibrâm bana Ham-ı zülfü ki çerâg-ı sühana ola fetîl  Çeşm-i ejderden olur revgan-ı bâdâm bana   Rûzumu tîre ederse hat-ı sebzi o mehin Bir felek mâh-ı münevver verir ahşam bana Rûzumu tîre ederse şebimi rûşen eder Dûd-ı âhım gibidir hatt-ı siyehfâm bana Hekvesi baht-ı siyehden imiş ol nâçârın Söyledi derdini dün Gâlib-i nâkâm bana

Shaharda Is’hoq va Ismoilday inoq aka-uka yo’q edi. Jumladan, bir kuni otalari “pulim oz, ikkovingizdan faqat biringizga kiyim olib bera olaman, tanlang, qay biringizga kiyim olib beray?”, deganida, ikkovisi ham “akamga olib bering, men akamning eski kiyimini kiyaveraman” yo “ukamga olib bering, o’zi umr bo’yi meni kiyimimni kiydi” deya qashshoq otalari bergan yilda bir keladigan imkoniyatni ham bir birlariga ra’vo ko’rardilar. Ismoil yig’lasa Is’hoqning dili parcha-parcha bo’lib ketar, Is’hoq och qolsa Ismoilga yegan ovqati totimas edi. Afsuski, ular ota-onalaridan erta yetim qolishdi. Otalari konda ko’mir kovlardi, bir kuni u ehtiyotsizlik tufayli noto’g’ri toshga zarba berib yubordi. Kon qulab uni va jamoasining qolgan barcha a’zolarini tosh bosib qoldi. Keyinchalik qarindoshlari ularning murdalarini topishga ko’p urindilar, ammo baribir topolmadilar. O’sha payt aka-uka sakkiz-o’n yosh edilar, oradan ikki yil o’tib, ularning onalariga bir badavlat odam turmushga chiqish taklifini be...

Bir yiğit sıladan gitmeli olsa, Acısı yürekten gitmez sılanın. Eğlenip gurbette mekân bağlasa, Hayali gözünden gitmez sılanın. Ovalar, ovalar, engin ovalar, Gözyaşlarım birbirini kovalar. Gülistan içinde bülbül yuvalar, Çalısı, çırpısı güldür sılanın. Gidi rakip bana kasıtlı bakar, Bu garip hâlimi ateşe yakar. Her sabah, her sabah misk gibi kokar, Kayası, toprağı, taşı sılanın. Karac'oğlan der ki: Gelenler gider, Vadesi yetenler borcunu öder. Kuşlar yılda bir kez sılaya gider, Onlar da terkini komaz sılanın.