Konularına Göre Şiirler ve Tema

Şiirde üzerinde durulan varlık, kavram, olay ya da duruma konu denir. Örneğin; şiir  bayraktan bahsediyorsa konusu bayrak, sudan bahsediyorsa su, aşkı anlatıyorsa aşktır.

Şiirde anlatılmak istenen duyguya tema denir. Düzyazıdaki ana fikrin karşılığı şiirde temadır. Örneğin; anne sevgisi, okul heyecanı, vatan özlemi, gurbet vb.

Her şiirin belli bir konusu, üslubu vardır. Kimi şiir aşk, ayrılık konusunu işler; kimisi ise okura bir bilgiyi özlü bir şekilde verir; kimi ise birini eleştirir.

Şiirler konularına göre türlere ayrılır.

Lirik şiir: Duygu ve düşünceleri coşkulu bir dille anlatan şiire lirik şiir denir.

Eski Yunan edebiyatında şairler şiirlerini Lyra (lir) adı verilen bir sazla söyledikleri için bu tür şiirlere lirik şiir denilmiştir.

Lirik şiir Dünya edebiyatında en çok sevilen ve en çok okunan şiir türlerinden biridir.

Lirik şiirler okunduğunda insanların yüreğine seslenen onları duygulandıran şiirlerdir.

Lirik şiirlere küçük bir örnek:

BELKİ BİR GÜN DUYARSIN DİYE

Bu nasıl sevgi böyle?

Bu nasıl tutku?

Bu nasıl özlem?

Ne zaman gözlerini görsem

Bir çoğalıyorum, bir eksiliyorum

Mutluyum varsın diye

Al uzattım ellerimi

Seni sarsın diye

Ceylanım! Belki bir gün duyarsın diye

Çıkmışım bir dağ başına sana türkü söylüyorum

Ne güzel ellerin var incecik

Ne güzel saçların var sapsarı

Anlasana o yalansız gözleri

O kirpikleri, o dudakları

Düşündükçe baştanbaşa özlem kesiliyorum

Al desem, sana ömrümü versem

Korkarsın, alamazsın ki

Dur desem, kaçarsın yine ceylanım

Gül desem, ağlarsın

Gel desem, gelmeyeceksin, biliyorum

Bu engeller bana göre değil oysa

Ben bu dağları aşarım

Geçerim bu denizleri, korkma

İşte düştüm yollara

Dur, bekle beni, geliyorum

Sevmek inancım, tutkum benim en eski

Dağıtsam dünyalara yeterdi bu sevgi

Düşünsene, anlasana ceylanım

Sen yoksan ne farkeder ki

Ha öyle ölmüşüm, ha böyle ölüyorum.

Ümit Yaşar Oğuzcan

Lirik şiirde toplumun hemen her kesimini ilgilendiren sevinç veya acı gibi ortak duygular veya aşk, ayrılık, özlem gibi bireysel duygular coşkulu bir tarzda işlenir.

Pastoral Şiir: Tabiatın güzelliklerini; orman, yayla, dağ, köy ve çoban hayatını ve bu hayata duyulan özlemi ifade eden şiir türüne pastoral şiir denir. 

ÇOBAN ÇEŞMESİ

Derinden derine ırmaklar ağlar,    

Uzaktan uzağa çoban çeşmesi,    

Ey suyun sesinden anlıyan bağlar,    

Ne söyler şu dağa çoban çeşmesi.    

        

"Göynünü Şirin'in aşkı sarınca    

Yol almış hayatın ufuklarınca,    

O hızla dağları Ferhat yarınca    

Başlamış akmağa çoban çeşmesi..."    

        

O zaman başından aşkındı derdi,    

Mermeri oyardı, taşı delerdi.    

Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi.    

Değdi kaç dudağa çoban çeşmesi.    

        

Vefasız Aslı'ya yol gösteren bu,    

Kerem'in sazına cevap veren bu,    

Kuruyan gözlere yaş gönderen bu...    

Sızmadı toprağa çoban çeşmesi.    

        

Leyla gelin oldu, Mecnun mezarda,    

Bir susuz yolcu yok şimdi dağlarda,        

Ateşten kızaran bir gül arar da,

Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi,    

        

Ne şair yaş döker, ne aşık ağlar,    

Tarihe karıştı eski sevdalar.    

Beyhude seslenir, beyhude çağlar,    

Bir sola, bir sağa çoban çeşmesi...    

Faruk Nafiz Çamlıbel

Epik Şiir: Bir milletin hayatında önemli izler bırakan (büyük göçler, savaşlar, doğal afetler vb. gibi) olaylarla, yiğitlik, kahramanlık, mertlik, yurt sevgisi gibi konuların destan havası içinde işlendiği şiirlere kahramanlık şiirleri (epik şiir) denir.

KOÇAKLAMA

Benden selam olsun Bolu beyine

Çıkıp şu dağlara yaslanmalıdır

Ok gıcırtısından gürzün sesinden

Dağlar seda verip seslenmelidir

Düşman geldi tabur tabur dizildi

Alnımıza kara yazı yazıldı

Tüfek icad oldu mertlik bozuldu

Eğri kılıç kında paslanmalıdır

Köroğlu düşer mi yine şanından

Ayırır çoğunu er meydanından

Kır-At köpüğünden düşman kanından

Çevrem dolup şalvar ıslanmalıdır

Köroğlu

Didaktik (Öğretici) Şiir: Belli bir düşünceyi öğretmek, aşılamak ya da belli bir konuda öğüt, bilgi vermek maksadıyla yazılan şiirlere didaktik şiir denir.

Koşma

Dinle sana bir nasihat edeyim

Hatırdan, gönülden geçici olma

Yiğidin başına bir iş gelince

Anı yad ellere açıcı olma

Mecliste ârif ol kelâmı dinle

El iki söylerse, sen birin söyle

Elinden geldikçe sen eylik eyle

Hatıra dokunup yıkıcı olma

Dokunur hatıra kendisin bilmez

Asilzadelerden hiç kemlik gelmez

Sen eyilik et de o zayi olmaz

Darılıp da başa kakıcı olma

El âriftir, yokla kendi kendini

Dağıdırlar duzağını, fendini

Alçaklarda otur, gözet kendini

Katı yükseklerden uçucu olma

Muradım nasihat bunda söylemek

Size lâyık olan onu dinlemek

Sev seni seveni, zay etme emek

Sevenin sözünden geçici olma

Karac'oğlan söyler sözün, başarır

Aşkın deryasını boydan aşırır

Seni bir mecliste hacil düşürür

Kötülerle konup göçücü olma

Karacaoğlan

Manzum masal olan ve ders verme maksadıyla yazılan fabl türü eserler de birer didaktik şiirdir. Bu türde maksat, insanların hatalarını düzeltmek, onlara yol göstermektir. Şeyhi'nin mesnevi tarzında kaleme aldığı "Harnâme" edebiyatımızda ilk fabl örneklerindendir. Dünyada fabl türünün ve dolayısıyla didaktik şiirin en tanınmış temsilcisi La Fontaine'dir.

KARGA ile TİLKİ

Bir dala konmuştu karga cenapları

Ağzında bir parça peynir vardı

Sayın tilki kokuyu almış olmalı

Ona nağme yapmaya başladı

“Ooooo! Karga cenapları, merhaba

Ne kadar güzelsiniz; ne kadar şirinsiniz

Gözüm kör olsun yalanım varsa

Tüyleriniz gibiyse sesiniz

Sultanı sayılırsınız bütün bu ormanın.”

Keyfinden aklı başından gitti bay karganın

Göstermek için güzel sesini

Açınca ağzını düşürdü nevalesini

Tilki kapıp onu dedi ki: “Efendiciğim,

Size küçük bir ders vereceğim;

Alıklar olmasa iş kalmaz açıkgözlere

Böyle bir ders de değer sanırım bir peynire.”Şiir

Karga şaşkın, mahçup biraz da geç ama

Yemin etti gayrı faka basmayacağına.

Dramatik şiir: Acıklı ve üzüntü verici olayları işleyen şiirlerdir. Bu tür şiirler genellikle tiyatro için yazılır. Oyuncuların sahnede söyleyecekleri sözler şiir halinde yazılır.

"BAYKUŞ"tan

Nail’im, Nail’im, o baykuştur

En felaketli düşmanın bence.

Seni baykuştur öldüren bu gece.

(Çulu uzaklara fırlatarak)

Böyle bir eski çul mudur kefenin?

Kar boyandıkça al kanın senin,

Ölüyorken baharı andın mı?

Parçalandın mı, parçalandın mı?

Satirik şiir: Toplum hayatındaki aksayan yönlerin, düzensizliklerin, insanların çeşitli konulardaki beceriksizliklerinin ve zayıflıklarının anlatıldığı yergi şiirlerine satirik şiir denir.

Ormanda büyüyen adam azgını

Çarşıda pazarda insan beğenmez

Medrese kaçkını softa bozgunu

Selâm vermek için kesen beğenmez

Âlemi ta'n eder yanına varsam

Seni yanıltır bir mesele sorsan

Bir cim çıkmaz eğer karnını yarsan

Câmiye gelir de erkân beğenmez

Elin kapısında kul kardaş olan

Burnu sümüklü hem gözü yaş olan

Bayramdan bayrama bir tıraş olan

Berbere gelir de dükkân beğenmez

Dağlarda bayırda gezen bir yörük

Kimi tımar sipah kimi ser-bölük

Bir elife dili dönmeyen hödük

Şehristâna gelir ezân beğenmez

Bir çubuğu vardır gayet küçücek

Zu'm-ı fâsidince keyif sürecek

Kırık çanağı yok ayran içecek

Kahvede fağfuri fincân beğenmez

Yaz olunca yayla yayla göçenler

Topuz korkusundan şardan kaçanlar

Meşe yaprağını kıyıp içenler

Rumeli bohçasını duhân beğenmez

Aslında neslinde giymemiş hâre

İş gelmez elinden gitmez bir kâre

Sandığı gömleksiz duran mekkâre

Bedestene gelir kaftan beğenmez

Kazak Abdal söyler bu türlü sözü

Yoğurt ayran ile hallolmuş özü

Köyden şehre gelen bir köylü kızı

İnci yakut ister mercân beğenmez.

Kazak Abdal