Yesevî dervişlerinden Ahmed Yesevî’nin kardeşi İbrâhîm Ata’nın oğlu olan İsmâîl Ata’nın torunudur. Aslen Afganistan’ın Belh şehrindendir. Ölüm tarihi bilinmeyen şairin kabri de buradadır. Ali Şir Nevâyî’nin verdiği bilgiye göre Atayî; derviş meşrepli, hoş yaradılışlı, alçak gönüllü, şen tabiatlı biriydi. Türkçe söyleyen şairlerden olup şiirleriyle kısa zamanda Türkler arasında şöhret kazanmıştı.
Elimizdeki tek eseri Dîvân’ıdır. Atayî Dîvânı’nın Petersburg Şarkiyat Enstitüsü’nde tek nüshasında 260 gazel vardır. Metin, 16. yüzyılda istinsah edilmiş ve Tebrizli Beylerbeyi Fethalî Han tarafından saklanmıştır. Samoyloviç (1927), Dîvân’daki 17 gazelin metnini yayımlamış ve dil özelliklerini incelemiştir. Atayî Dîvânı’nın tam metni Özbekistan’da neşredilmiştir. Bu çalışmanın giriş kısmı Türkiye Türkçesine çevrilmiştir.
Atayî; “Atayî”nin yanı sıra Yesevî ailesine mensup olması nedeniyle Dîvân’ının ilk ve son sayfalarında “Şeyhzâde Atayî” mahlasını da kullanan mutasavvıf bir şairdir. Halk şiirine ve kültürüne aşina olduğu anlaşılan Atayî, manzumelerinde halk şairleri gibi kafiye kaygısına düşmemiş, hatta gazellerinin 109’unu halk şiirindeki koşuklara uygun biçimde aruzla yazmıştır. Şiirlerinde çoğunlukla Türkçe kelimelere ve atasözlerine yer veren şairin söyleyişi sade ve halk diline yakındır. Nitekim Samoyloviç'in de belirttiğine göre “Atayî’nin dili, Çağatay dili yani XIV. yüzyılda da kullanılan Uygur dili yerine XV. yüzyılda şekillenen biraz Uygur Türkçesi görünümlü daha çok nesir diline göre şekillenmiş geleneksel Çağatay Türkçesine ait olan Oğuz Türkmen unsurlarına sahip Orta Asya (Türkistan) Türk edebî dilidir”.
Ul sanem kim suv yakasında peri tek olturur
Gayeti nâzüklükindin suv bile yutsa bolur
Ta meger kim, selsebil âbına cevlân kıla
Keldi cennet ravzasındın âb-ı kevser sâri hûr
Ul ilik kim suvdın arıktur yuvmas anı suda
Belki suvnı pâk bolsun deb iliki birle yur
Emdi bildim rast ermiş belki kördim köz bile
Ul ki derler suv kızı ki gâh közge körünür
Kaşların Yâsîn Atayî körgeli hüsn içre tâk
Subh-i dem mihrâblarda sure-i Yâsin okur
Gazel
Hasta könglümdin hayâli ki bir zamân ketmes begim
Nece kim vaslıng etekige kolum yetmes begim
Neteyin dermânde boldum men bu könglüm ilkide
Sensizin hiç yerde bir lahza karâr etmes begim
Gerçi sen düşnâm itersen men duâçimen sana
Âşık-ı sâdık celâldın iling çekmes begim
Sen meni ta’zim itib kullar sanında tutmagıl
İtlerin haylingde bolsam ne manga yetmes begim
Ta’nedin kavmas Atayî’ni eşikingdin rakib
Heç gedâ it ürse eşikni koyub ketmes begim
Gazel’den
Ey ki hûblar közgüside özing izhâr eylegen
Hem özi ol közgüge bakıp mini zâr eylegen
Nergis-i ayyârelerde küfr ü îmân körgüzüp
Kudreti bir gonçedin hâr u gülzâr eylegen
Gazel’den
Zinhâr ışk işingni usal tutma ey köngül
Asânı müşkil erür anıng müşkülâttın
Gazel’den
Kıldı cânımga meni şirin lebing zevkı bile
Bu meseldür kim kişi bal tutsa barmagın yalar