Şiir Nedir?

Şiir Nedir?

Zengin semboller, çağrışımlar, ritimli sözler ve seslerin ahenkli kullanımıyla ortaya çıkan edebî türe şiir denir.

Şiir, günlük dilden farklıdır; imgesel ve çok anlamlı bir dile sahiptir.

Şiirde Anlam ve Dil

Şiir Dili: Günlük dile göre daha yoğun, çağrışım gücü yüksek, imgelerle yüklü özel bir dildir.

Tema: Şiirde okuyucuya aktarılmak istenen ana duygudur.

Örnek: aşk, özlem, kahramanlık, doğa, mutluluk, hüzün, yalnızlık, ölüm vb.

Konu: Tema somut olay ya da durum üzerinden işlenir.

Şiirde Ahenk Unsurları

Şiirde ahenk; dize, kelime, hece ve seslerin düzenli kullanımından doğar. Ahenk unsurlarını şu şekilde sıralayabiliriz:

1) Ölçü

a) Hece ölçüsü

Milli ölçmz olan “hece ölçs” dizelerdeki hece sayılarının eşit olması esasına dayanmaktadır.

Şiir okunurken bazı yerlerde duraklama olur. Ölç kalıpları içinde durulan bu yerlere durak denir.

Trk şiirinde en çok “7, 8 ve 11’li” hece ölçs kullanılmıştır.

Ben yürürüm yane yane

Aşk boyadı beni kane

Ne âkilem ne divâne

Gel gör beni aşk neyledi

-----

Hangi dağda bulsam ben o maralı

Hangi yerde görsem çeşm-i gazeli

Avcılardan kaçmış ceylan misali

Göçmüş dağdan dağa yoktur durağı

b) Aruz ölçüsü

Dize içinde hecelerin uzunluk–kısalık (açık–kapalı) değerlerinin eşitliği esasına dayanır.

Arap ve İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir.

Aruzla yazılan ilk eser Kutadgu Bilig’dir.

Örnek

Çatma, kurban / olayım çeh / reni ey naz / lı hilâl

_ . _ _ / . . _ _ / . . _ _ / . . _

Fâ i lâ tün Fe i lâ tün Fe i lâ tün Fe i lün

c) Serbest ölçü

Herhangi bir sisteme bağlı kalmadan, eşitliğe ve kalıba uymadan şiir yazılmasına serbest ölç denir.

İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı

Önce hafiften bir rüzgar esiyor;

Yavaş yavaş sallanıyor

Yapraklar ağaçlarda;

Uzaklarda, çok uzaklarda

2) Kafiye (Uyak)

Şiirde iki veya daha çok dize arasındaki farklı anlam ve görevdeki seslerin, kelimelerin benzerliğine

kafiye denilmektedir.

Bir ses benzerliği : Yarım Kafiye

İki ses benzerliği : Tam Kafiye

Üç veya üzeri ses benzerliği : Zengin Kafiye

Cinaslı Kafiye:

Dize sonlarında yer alan yazılışları aynı ama anlamları farklı olan sözcklerin tekrar etmesi cinaslı kafiye

olarak adlandırılmaktadır.

Niçin kondun a bülbül

Kapımdaki asmaya

Ben yârimden ayrılmam

Götürseler asmaya

Tunç Kafiye:

Dize sonundaki bir kelimenin diğer bir dize sonundaki bir kelime içinde yer alması ile oluşan kafiyeye

tun kafiye denir.

Uzaktan bir tren sesi gelince

Hasretle sızlıyan kalbimiz, ince

3) Redif

Dize sonlarında aynı görevdeki ekler ile aynı anlamdaki kelime veya kelime gruplarının tekrarıdır.

Mutlaka dize sonunda bulunur.

Ahenk incelenirken önce redif aranır.

Senin bu Ruhsati’n senin kardaşın

Senin benim için böyle telaşın

Senin bu feryadın senin göz yaşın

Senin buselerin öldürür beni

4) Kafiye Şeması (Uyak Örgüsü)

Dize sonlarındaki uyakların dizilişine kafiye şeması ya da uyak örgüsü denir.

Şema çıkarılırken benzer sesler aynı harflerle gösterilir.

Nazım biçimlerinin belirlenmesinde önemli bir ölçüttür.

Gene bülbül bilir gülün hâlinden

Yeter deli oldum yârin elinden

Âşık aşıp gelir yaya belinden

Yardan bize gel olduğu zamandır

------------------- a 

------------------- a

------------------- a

------------------- b

El gibi dolaşma Anadolu’nda,

Arkadaş, yurdunu içinden tanı.

Dinle bir yosmayı pınar yolunda,

Dinle bir yaylada garip çobanı

------------------- a 

------------------- b

------------------- a

------------------- b

Bozkırın ortası bir kara duman

Bitmez yelleri, soğuğu bitmez

Yaz bahar gelmeden kar kalkıp gitmez

Bulutlu göklere ağlıyor aman

------------------- a 

------------------- b

------------------- b

------------------- a

Arabası sürgülü 

Saçları da örgülü

Babasından istedim

Güzel yüzlü sümbülü

------------------- a 

------------------- a

------------------- b 

------------------- a

5) Aliterasyon: Aynı ünsüzlerin tekrarıyla ahenk sağlanması.

Seher sabahında sessiz sedasız sokaklar…

6) Asonans: Aynı ünlülerin tekrarıyla ahenk sağlanması.

İnce ince bir dize gibi rüzgâr esiyor

Nazım Birimi

Şiirde dizelerin kendi aralarındaki kümeleniş biçimlerine nazım birimi denir.

Başlıca nazım birimleri: dize (mısra), beyit, dörtlük, bent.

1. Dize (Mısra)

Şiirin anlamlı en küçük birimidir.

Tek başına da kullanılabilir, başka dizelerle birleşerek şiiri oluşturabilir.

Çok etkileyici ve hafızada kalan dizelere mısra-ı berceste denir.

Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen

2. Beyit

İki dizeden oluşan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan nazım birimidir.

Divan edebiyatının temel nazım birimidir.

Gazel, kaside, mesnevi gibi nazım biçimleri beyitler üzerine kuruludur.

“Beni candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mı?

Felekler yandı âhımdan murâdım şem’î yanmaz mı?

3. Dörtlük

Dört dizelik nazım birimidir.

Halk edebiyatının temel nazım birimidir.

Koşma, semai, varsağı, destan gibi nazım şekilleri dörtlüklerle yazılır.

Genellikle hece ölçüsüyle söylenir.

Derdim çoktur hangisine yanayım

Yine tazelendi yürek yarası

Ben bu derde nerden derman bulayım

Meğer şah elinden ola çaresi

4. Bent

Dize, beyit ve dörtlk dışında dizelerin oluşturduğu tm kmelere bent adı verilmektedir.

Genellikle 3’lü, 5’li, 7’li kümeler hâlinde bulunur.

Yârîn dudağından getirilmiş

Bir katre âlevdir bu karanfil,

Rûhum acısından bunu bildi!