Həcər Atakişiyeva - Zaur Ustac poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətləri

Həcər Atakişiyeva

“Yazarlar” jurnalının redaktoru və 

Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, 

ədəbiyyatşünas-tənqidçi 

Müasir Azərbaycan poeziyasında milli ruhu, mənəvi dəyərləri və insan taleyini poetik düşüncə ilə birləşdirən müəlliflərdən biri də Zaur Ustacdır. Onun şeirləri yalnız duyğuların ifadəsi deyil, həm də cəmiyyətə ünvanlanan mənəvi çağırışdır. Şairin yaradıcılığında vətən sevgisi, ana obrazı, insanın daxili aləmi, milli kimlik və mənəvi kamillik kimi mövzular xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Zaur Ustac poeziyası həm milli, həm də ümumbəşəri məzmun daşıyan poetik nümunələr toplusu kimi diqqəti cəlb edir. Azərbaycan ədəbiyyatı xalqın tarixi, milli kimliyi, mənəvi dəyərləri və estetik düşüncə tərzinin formalaşmasında mühüm rol oynayan zəngin mədəni irsdir. Bu irsin ən mühüm sahələrindən biri poeziyadır. Azərbaycan poeziyası əsrlər boyu cəmiyyətin ictimai-siyasi hadisələrini, insanın daxili aləmini, milli-mənəvi dəyərləri və ümumbəşəri idealları bədii söz vasitəsilə ifadə etmişdir. Hər bir dövrdə yaşamış şairlər öz yaradıcılığı ilə yalnız ədəbi prosesə deyil, həm də xalqın mənəvi dünyasının inkişafına təsir göstərmiş, dövrün ictimai fikrinin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişlər. Müasir dövrdə də bu ənənə davam etdirilir və yeni nəsil şairlər klassik poeziyanın zəngin irsini müasir bədii düşüncə ilə sintez edərək Azərbaycan ədəbiyyatını yeni ideya və mövzularla zənginləşdirirlər. Müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq dəst-xətti ilə seçilən müəlliflərdən biri Zaur Ustacdır. Onun poetik irsi müxtəlif mövzu dairəsini əhatə etməsi, milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətdə təqdim olunması, sadə, lakin təsirli bədii dili ilə diqqəti cəlb edir. Şairin əsərlərində vətən sevgisi, milli birlik, mənəvi kamillik, ana obrazı, ailə dəyərləri, insanın daxili aləmi, cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissi və humanizm kimi mövzular xüsusi yer tutur. Bu mövzular yalnız poetik təsvir vasitəsi deyil, həm də müəllifin dünyagörüşünün, həyat fəlsəfəsinin və vətəndaş mövqeyinin ifadəsi kimi çıxış edir. Zaur Ustacın poeziyası müasir dövrün sosial-mədəni reallıqları ilə milli ədəbi ənənələrin üzvi vəhdətini əks etdirir. Onun şeirlərində keçmişə ehtiram, bu günün problemlərinə həssas münasibət və gələcəyə nikbin baxış bir-birini tamamlayır. Şair oxucunu təkcə emosional təsir altında saxlamır, həm də onu milli-mənəvi dəyərlər, vətəndaşlıq mövqeyi, insanlıq prinsipləri və mənəvi məsuliyyət haqqında düşünməyə sövq edir. Məhz bu xüsusiyyətlər onun yaradıcılığını müasir Azərbaycan poeziyasında fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. Zaur Ustacın şeirlərində diqqəti cəlb edən əsas xüsusiyyətlərdən biri də poetik fikrin səmimiliyi və təbiiliyidir. Müəllif mürəkkəb bədii konstruksiyalara deyil, sadə, anlaşıqlı və obrazlı ifadə vasitələrinə üstünlük verir. Bu isə onun əsərlərinin müxtəlif yaş və peşə qruplarından olan oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmasına şərait yaradır. Şair xalq danışıq dilinin imkanlarından, milli folklor elementlərindən və klassik Azərbaycan poeziyasının bədii ənənələrindən yaradıcı şəkildə istifadə etməklə özünəməxsus üslub formalaşdırmışdır. Müasir ədəbiyyatşünaslıq baxımından Zaur Ustac yaradıcılığının tədqiqi həm nəzəri, həm də praktik əhəmiyyət daşıyır. Onun poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətlərinin araşdırılması müasir Azərbaycan poeziyasında gedən inkişaf meyillərini müəyyənləşdirməyə, milli bədii düşüncənin istiqamətlərini qiymətləndirməyə və şairin ədəbi prosesdə tutduğu mövqeyi daha dəqiq müəyyən etməyə imkan verir. Zaur Ustac poeziyasının mövzu və ideya xüsusiyyətlərini sistemli şəkildə təhlil etmək, onun yaradıcılığında aparıcı mövzuları, bədii-estetik prinsipləri, poetik üslubunu və ifadə etdiyi ideyaları araşdırmaq Azərbaycan ədəbiyyatı üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Şairin əsərlərində vətənpərvərlik, milli-mənəvi dəyərlər, insan və cəmiyyət münasibətləri, ana obrazı, təbiət və məhəbbət motivləri elmi-nəzəri aspektdən dəyərləndirilmişdir. Zaur Ustac poeziyasının ən aparıcı mövzularından biri vətəndir. Şair vətəni yalnız coğrafi məkan kimi deyil, xalqın yaddaşı, tarixi və mənəvi varlığı kimi təqdim edir. Onun şeirlərində Azərbaycan torpağına bağlılıq, milli birlik və xalqın gələcəyinə inam güclü şəkildə hiss olunur. Vətən mövzusu şair üçün sadəcə tərənnüm obyekti deyil, həm də vətəndaş məsuliyyətinin ifadəsidir. Onun şeirlərində torpağa sevgi ilə yanaşı, onu qorumağın vacibliyi də vurğulanır. Şair oxucunu milli dəyərlərə sahib çıxmağa, keçmişi unutmamağa və gələcək qarşısında məsuliyyət hiss etməyə çağırır. Zaur Ustac yaradıcılığında ana mövzusu xüsusi emosional yük daşıyır. Ana onun poeziyasında yalnız ailənin dayağı deyil, həm də mərhəmətin, şəfqətin və mənəvi saflığın rəmzidir. Şair ana obrazı vasitəsilə insanın ən təmiz duyğularını ifadə edir. Bu mövzuda yazılmış şeirlərində səmimilik və daxili istilik üstünlük təşkil edir. Ana həm övladın ilk müəllimi, həm də milli-mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı kimi təqdim olunur. Beləliklə, ana obrazı fərdi məna çərçivəsindən çıxaraq ümummilli məna qazanır. Şairin poeziyasında insanın mənəvi dünyası geniş şəkildə əks olunur. O, insanın vicdanı, ədalət hissi, xeyirxahlığı və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti haqqında düşüncələrini poetik dillə ifadə edir. Zaur Ustac üçün insanın böyüklüyü onun maddi imkanları ilə deyil, mənəvi keyfiyyətləri ilə ölçülür. Şair yaradıcılığında cəmiyyətdə rast gəlinən laqeydlik, ədalətsizlik və mənəvi aşınma hallarına da toxunur. Lakin o, ümidsizlik yaratmır; əksinə, insanın özünü dəyişməsi və yaxşılığa yönəlməsi ideyasını ön plana çəkir. Zaur Ustac poeziyasında təbiət canlı və duyğulu şəkildə təsvir edilir. Təbiət mənzərələri şairin daxili aləmi ilə vəhdətdə təqdim olunur. Bahar, yağış, dağ, çay və digər təbiət obrazları insan ruhunun müxtəlif hallarını ifadə edən poetik vasitələrə çevrilir. Məhəbbət mövzusu da onun yaradıcılığında mühüm yer tutur. Bu məhəbbət yalnız romantik hiss kimi deyil, insana, həyata və gözəlliyə sevgi kimi təqdim edilir. Şair məhəbbəti insanı saflaşdıran və mənən yüksəldən qüvvə hesab edir. Zaur Ustac poeziyasının başlıca ideyası mənəvi kamillikdir. Şair insanın öz vicdanına sadiq qalmasını, xeyirxahlığı və ədaləti həyat prinsipi seçməsini vacib sayır. Onun şeirlərində milli kimliyin qorunması, ana dilinə sevgi və gənc nəslin mənəvi dəyərlər əsasında yetişməsi ideyaları da geniş yer tutur. Bu poeziyada humanizm əsas xətt kimi görünür. İnsan sevgisi, mərhəmət, birlik və qarşılıqlı hörmət kimi dəyərlər şairin poetik düşüncəsinin mərkəzində dayanır. Zaur Ustacın şeirlərinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri sadə və anlaşıqlı dildir. O, mürəkkəb ifadələrdən çox, səmimi və təsirli poetik nitqə üstünlük verir. Xalq dilinin imkanlarından, obrazlı ifadələrdən və emosional intonasiyadan məharətlə istifadə etməsi onun şeirlərini oxucuya yaxınlaşdırır. Şairin üslubunda lirizm, səmimilik və düşüncə dərinliyi bir-birini tamamlayır. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasına həm estetik gözəllik, həm də mənəvi təsir gücü qazandırır. Zaur Ustacın "Vətən" şeirində vətən sevgisi yüksək emosional çalarlarla ifadə olunur. Şair vətəni insanın mənəvi dayağı və kimliyinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir. Şeirdə vətənə bağlılıq təkcə hiss kimi deyil, vətəndaşlıq borcu kimi də dəyərləndirilir. "Ana" şeirində müəllif ana obrazını müqəddəslik, mərhəmət və sonsuz fədakarlıq rəmzi kimi təqdim edir. Şeirin əsas ideyası anaya sevgi və ehtiramın insanın mənəvi kamilliyinin göstəricisi olmasıdır. "Şəhidim" şeirində Vətən uğrunda canından keçən qəhrəmanların əziz xatirəsi böyük ehtiramla yad edilir. Şair şəhidliyi xalqın qəhrəmanlıq salnaməsinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir və gənc nəslə vətənpərvərlik ruhu aşılayır. "Azərbaycan" şeirində müəllif doğma yurdun təbiətini, tarixini və milli ruhunu poetik boyalarla təsvir edir. Şeirdə Azərbaycan xalqının birliyi, dövlətçilik ənənələri və gələcəyə inam əsas ideya xəttini təşkil edir. Bu nümunələr göstərir ki, Zaur Ustacın poeziyasında vətən, ana, milli-mənəvi dəyərlər və insan amili aparıcı mövzulardır. Şair bu mövzuları sadə, səmimi və obrazlı dillə ifadə edərək oxucuda güclü emosional təsir yaradır. Zaur Ustacın yaradıcılığında vətən, şəhidlik, ana sevgisi və milli-mənəvi dəyərlər əsas mövzu istiqamətlərini təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər şairin müxtəlif şeirlərində öz bədii ifadəsini tapmışdır. Zaur Ustacın ən təsirli şeirlərindən biri olan "Can ay ana..." əsəri şəhidlik mövzusuna həsr edilmişdir. Şeir Azərbaycan Milli Qəhrəmanı Polad Həşimovun xatirəsinə ithaf olunmuşdur. Əsərdə ana obrazı təkcə bir insanın anası kimi deyil, bütün şəhid analarının ümumiləşdirilmiş simvolu kimi təqdim edilir. Şair təkrar olunan "Can ay ana..." müraciəti ilə əsərin emosional təsirini gücləndirir, ananın kədəri ilə xalqın qürur hissini vəhdətdə təqdim edir. Əsərin əsas ideyası Vətən uğrunda canından keçən insanların ölməzliyi və şəhid analarına sonsuz ehtiram hissidir. Zaur Ustacın "Sevin ki, seviləsiz..." kitabında toplanmış şeirlərdə insanpərvərlik, həyat sevgisi və mənəvi saflıq əsas ideya xəttini təşkil edir. Müəllif insan münasibətlərində qarşılıqlı hörmətin, sevginin və xeyirxahlığın cəmiyyətin inkişafı üçün vacibliyini vurğulayır. Şair oxucunu həyata nikbin baxmağa və mənəvi dəyərləri qorumağa çağırır. "Otuz ildir əldə qələm" kitabı müəllifin uzun illər ərzində formalaşmış poetik dünyagörüşünü əks etdirir. Burada vətənpərvərlik, milli kimlik, zaman, insan taleyi və yaradıcılıq məsuliyyəti kimi mövzular geniş yer alır. Şair bədii sözü milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət edən mühüm vasitə kimi qiymətləndirir.

Bu nümunələrin təhlili göstərir ki, Zaur Ustac poeziyasının əsas ideya istiqamətləri vətənə sədaqət, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, şəhidlik zirvəsinin ucalığı, ana məhəbbətinin müqəddəsliyi və humanizm prinsipləridir. Onun poetik dili sadə, səmimi və obrazlı olmaqla oxucunun duyğularına birbaşa təsir edir. Məhz bu xüsusiyyətlər Zaur Ustacı müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq üslubuna malik şairlərdən biri kimi səciyyələndirməyə əsas verir. Zaur Ustac poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli ruhu, vətən sevgisini və mənəvi dəyərləri yaşadan əhəmiyyətli yaradıcılıq nümunələrindəndir. Onun şeirlərində vətən, ana, insan, məhəbbət və mənəvi kamillik mövzuları vahid ideya xətti ətrafında birləşir. Sadə, səmimi və obrazlı poetik dili isə bu yaradıcılığı geniş oxucu auditoriyası üçün təsirli və yaddaqalan edir. Zaur Ustac poeziyası həm milli ədəbi ənənələrin davamı, həm də müasir dövrün mənəvi problemlərinə poetik münasibət kimi qiymətləndirilə bilər. Zaur Ustacın poeziyası müasir Azərbaycan ədəbiyyatında milli-mənəvi dəyərlərin, vətənpərvərlik ideyalarının və humanist düşüncənin bədii ifadəsini özündə birləşdirən əhəmiyyətli yaradıcılıq nümunələrindən biridir. Şair öz poetik dünyagörüşünü xalqın tarixi yaddaşı, milli kimliyi və mənəvi irsi ilə əlaqələndirərək oxucuya yalnız estetik zövq deyil, həm də dərin ictimai və mənəvi düşüncə təqdim edir. Onun poeziyasında irəli sürülən ideyalar müasir dövrün çağırışları ilə səsləşir, insanı milli dəyərlərə bağlı olmağa, mənəvi saflığı qorumağa və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini unutmamağa səsləyir. Zaur Ustac yaradıcılığının əsas mövzu istiqamətlərini vətən sevgisi, milli birlik, ana obrazı, ailə dəyərləri, insanın daxili aləmi, təbiət, məhəbbət və mənəvi kamillik təşkil edir. Bu mövzular bir-birindən ayrı deyil, vahid ideya xətti ətrafında birləşərək müəllifin həyat fəlsəfəsini və bədii-estetik baxışlarını əks etdirir. Şair hər bir mövzuya yalnız emosional yanaşmır, eyni zamanda onu fəlsəfi və mənəvi müstəvidə qiymətləndirərək oxucuda düşünmək, nəticə çıxarmaq və öz mövqeyini müəyyənləşdirmək ehtiyacı yaradır. Zaur Ustacın poeziyasında vətən anlayışı yalnız doğma torpağa məhəbbət hissi ilə məhdudlaşmır. Bu anlayış milli kimliyin qorunması, tarixi yaddaşa hörmət, dövlətçilik düşüncəsi və gələcək nəsillərin milli ruhda tərbiyə olunması ideyaları ilə sıx bağlıdır. Şair vətən sevgisini insanın ən ali mənəvi borcu kimi təqdim edir və bu ideyanı müxtəlif poetik obrazlar, bədii təsvir vasitələri və emosional ifadələrlə zənginləşdirir. Zaur Ustac poeziyasında ana obrazı da xüsusi məna yükü daşıyır. Ana yalnız ailə institutunun deyil, bütövlükdə xalqın mənəvi dəyərlərinin, milli yaddaşının və əxlaqi prinsiplərinin daşıyıcısı kimi təqdim edilir. Bu baxımdan şair ana obrazını yüksək mənəvi ideal səviyyəsinə yüksəldərək ona ümumbəşəri məna qazandırır. Şairin yaradıcılığında humanizm və insanpərvərlik ideyaları aparıcı yer tutur. O, insanın mənəvi saflığını, vicdanını, ədalət hissini və cəmiyyət qarşısında məsuliyyətini ən ali dəyərlər kimi qiymətləndirir. Müəllif oxucunu xeyirxahlığa, mərhəmətə, qarşılıqlı hörmətə və mənəvi kamilliyə çağırır. Bu xüsusiyyətlər onun poeziyasının tərbiyəvi və ictimai əhəmiyyətini daha da artırır. Zaur Ustacın bədii dili sadə, səlis və axıcı olmaqla yanaşı, yüksək obrazlılıq və ifadəlilik xüsusiyyətlərinə malikdir. O, xalq dilinin zəngin imkanlarından, milli folklor motivlərindən, klassik Azərbaycan poeziyasının bədii ənənələrindən yaradıcı şəkildə istifadə edərək özünəməxsus poetik üslub formalaşdırmışdır. Bu üslub həm peşəkar ədəbiyyatşünasların, həm də geniş oxucu kütləsinin marağına səbəb olur və onun yaradıcılığının uzunömürlü olmasını təmin edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Zaur Ustac müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcılıq mövqeyi olan müəlliflərdən biridir. Onun poeziyası milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına, gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda formalaşmasına, humanist ideyaların təbliğinə və Azərbaycan ədəbi ənənələrinin inkişafına mühüm töhfə verir. Şairin əsərləri yalnız bədii-estetik baxımdan deyil, həm də mənəvi, sosial və tərbiyəvi aspektdən dəyərli mənbə hesab oluna bilər. Zaur Ustac poeziyası mövzu zənginliyi, ideya dərinliyi, milli ruhu, humanist məzmunu və özünəməxsus bədii üslubu ilə müasir Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yer tutur. Onun yaradıcılığının gələcəkdə daha geniş elmi-nəzəri aspektdə araşdırılması, ayrı-ayrı poetik əsərlərinin müqayisəli təhlili və Azərbaycan ədəbi prosesində tutduğu mövqenin sistemli şəkildə öyrənilməsi müasir ədəbiyyatşünaslıq üçün aktual istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Sonda qeyd etmək istərdim ki, məqaləyə əlavə edilən "Zaur Ustaca" adlı şeir bu məqalənin müəllifi tərəfindən yazılmışdır. Şeir Zaur Ustacın yaradıcılığından doğan təəssüratların, onun ədəbi fəaliyyətinə və mənəvi dəyərlərinə bəslənilən ehtiramın bədii ifadəsidir.

Zaur Ustaca

Sözün eşqiylə yola çıxdın sən,

Qələmin nur oldu zaman içində.

Vətən sevgisini yazdın ürəkdən,

İz qoydun hər misra, hər misra içində.

Qarabağ nəfəsi duyulur səndə,

Yurdun ağrısı da, sevinci də var.

Şəhid ruhu yaşayır hər bəndində,

Vətənə bağlı bir şairlik var.

Ana məhəbbəti könlündə çiçək,

Mərhəmət misranda dillənir hər an.

İnsanlıq yoluna çağırır ürək,

Sözünə güvənir bu doğma Vətən.

Xalqın nəfəsini dinləyən qələm,

Həqiqət yolunda yorulmaz heç vaxt.

Sənin poeziyan nur saçan aləm,

Oxucu qəlbinə bəxş edir ismət.

Nə şöhrət aradın, nə də alqışı,

Sözünlə ucaltdın mənəvi zirvə.

Qələmin yaşatdı yurdun baxışını,

Düşündün sabahı bu günlə birgə.

Ədəbiyyat üçün çəkdiyin zəhmət,

Qalacaq yaddaşda silinməz iz tək.

Zaur Ustac adı, sözə sədaqət,

Yaşayacaq daim müqəddəs örnək.

Qoy sözün sabaha işıq aparsın,

Yeni nəslə olsun mənəvi çıraq.

Şair ömrü bitməz – misrası qalsın,

Yaşasın qələmin, yaşasın sözün.